آفات گندم دو
مگس ساقة گندم Meromyza saltatrix L.
(Chloropidae, Diptera)
از مناطق انتشار اين گونه و زيست شناسي آن اطلاع زيادي در دست نيست. لارو آن از جوانة مركزي و احتمالآ
در نسل هاي بعد از دانه هاي نرم سنبله ها تغذيه مي كند(بهداد،1375).
Meromyza facialis Fedoseeva
(Chloropidae, Diptera)
از كرج جمع آوري شده است(رجبي و همكاران، 1375).
مگس زرد ساقة گندم Chlorops pumilionis Bjerk.
(Chloropidae, Diptera)
از منطقة كرج و ورامين جمع آوري شده است و خسارت آن شبيه گونه هاي قبلي است. به صورت لارو در داخل ساقه و يا طوقة بوته هاي آلوده زمستان گذراني مي كند و 2-3 نسل در سال دارد (دواچي، 1333).
اسامي علمي ساير دو بالان زيان آوري كه از مزارع گندم و جو جمع آوري شده اند به شرح زير مي باشند
(دواچي، 1333 ، بهداد، 1375 و رجبي و همكاران، 1375):
Contarinia tritici Kirby (Cecidomyiidae, Diptera)
Lasiosina cinctipes Meg. (Chloropidae, Diptera)
Thaumatomya notata Meg. (Chloropidae, Diptera)
Lasiosina cinctipes Meg. (Chloropidae, Diptera)
Opomyza florum L. (Opomyzidae, Diptera)
Domomyza ambigua Fall. (Agromyzidae, Diptera)
Cerodontha denticornis (Panzer)(Agromyzidae, Diptera)
Phorbia penicilifera Jermy (Anthomyiidae, Diptera)
مديريت تلفيقي دو بالان زيان آور غلات
اين گونه ها اهميت اقتصادي چنداني ندارند. مكان زمستان گذراني اكثر گونه هاي زيان آور آنها در خاك بوده و شخم عميق در پائيز و يا بهار جمعيت آنها را كنترل مي كند. كشت به موقع و جلوگيري از كرپه شدن محصول در كاهش آلودگي موثر است.
در بين چند گونه زنبوري كه روي گندم و جو در كشور جمع آوري شده اند، تنها سه گونة زير اهميت دارند:
زنبور ساقه خوار گندم Cephus pygmaeus L.
(Cephidae, Hymenoptera)
زنبور ساقه خوار گندم (شكل11) ابتدا در استان هاي تهران و مركزي ديده شد و اكنون در تمام مناطق كشور وجود دارد. اين آفت علاوه بر گندم و جو به چاودار نيز حمله مي كند و ار آفات درجة دوم غلات محسوب مي شود. خسارت اين زنبور مربوط به لاروهاي آن است كه بافت داخلي ساقه را به سمت پائين مورد تغذيه قرار مي دهد. ساقه هاي آلوده سنبله هاي سفيد و دانه هاي لاغري را توليد مي كنند به طوري كه درصد كاهش وزن دانه ها در ساقه هاي آلوده تا 15 درصد هم مي رسد. ساقه هاي آلوده با وزش باد مي شكنند. درصد آلودگي مزارع به لاروهاي اين زنبور بين 5 تا 20 درصد گزارش شده است(صحراگرد، 1358 و غديري، 1370 و 1373).
زمستان گذراني اين آفت به صورت لارو در داخل پيلة نازكي در قاعدة ساقة گندم، كمي پائين تر از سطح خاك است. زنبور ساقه خوار گندم تنها يك نسل در سال دارد(صحراگرد، 1358وغديري، 1373).
مديريت تلفيقي زنبور ساقه خوار گندم
ــ زنبورهاي پارازيتوئيدي از جنس Aprostocetus از خانواده Eulophidae و Elachertus از خانواده Chalcididae جمع آوري شده اند كه لاروهاي آن را پارازيته مي كنند و در كاهش جمعيت آن موثرند.
ــ طبق بررسي هاي غديري(1372) برداشت سريع گندم در كاهش جمعيت لارو هاي اين زنبور موثر است، اما بهترين روش كنترل آن شخم عميق بعد از برداشت محصول مي باشد(غديري، 1373).
ــ سوزانيدن كاه و كلش پس از برداشت محصول نه تنها در كاهش جمعيت آن تآثيري ندارد، بلكه باعث كاهش مواد آلي خاك نيز مي گردد (غديري، 1370).
ــ سمومي كه عليه سن مادر مصرف مي گردند، در كاهش جمعيت حشرات كامل زنبور ساقه خوار گندم نيز
موثرند، اما سموم مصرفي عليه پوره هاي سن گندم در كاهش جمعيت آن موثر نيست به دليل آنكه در اين زمان لاروهاي زنبور در درون ساقه ها فعاليت مي كنند(غديري، 1373).
ــ در كشورهاي ديگر استفاده از ارقام مقاوم گندم در مديريت كنترل اين آفت متداول است. در كشور ما نيز
بررسي هايي در اين خصوص صورت گرفته است و لاين ها و ارقام مقاومي نيز معرفي گرديده اند(غديري،1372، غديري،1377 و غديري،1381 ).
Trachelus tabidus (Fabr.)
(Cephidae, Hymenoptera)
در ليست فرحبخش(1340) نام اين زنبور آمده است. تا كنون از استان هاي تهران و مركزي جمع اوري شده است. لارو اين زنبور نيز ساقه خوار بوده و به گندم، جو و چاودار خسارت مي زند و خسارت و زيست شناسي آن مشابه
C. pygmaeus است.
Dolerus near puncticollis Thoms.زنبور برگ خوار غلات
(Tenthredinidae, Hymenoptera)
اين زنبور توسط غديري(1368) از كرج گزارش گرديده است. لاروهاي آن از برگ ها تغذيه مي كنند و خسارت آنها اقتصادي نيست.
در خصوص كنه هاي زيان آور گندم و جو خصوصآ كنه هايي كه در مزرعه به غلات خسارت وارد مي كنند، تحقيقات چنداني در كشور صورت نگرفته است و تنها خسارت كنة قهوه اي گندم در برخي نقاط كشور گزارش شده است.
كنة قهوه اي گندم Petrobia latens (Muller)
(Tetranychidae, Acari)
اين كنه به طور پراكنده از بسياري مناطق كشور گزارش شده است(صادقي و كمالي، 1370 ونوربخش و كمالي،1374). مطالعاتي در خصوص بيولوژي و تغييرات جمعيت اين كنه توسط نوربخش و كمالي(1374) در چهارمحال و بختياري صورت گرفته است. زمستان گذراني اين كنه به صورت تخم است و در منطقة چهار محال و بختياري 5 نسل در سال دارد. خاك هاي سنگين رسي، بارش باران، وزش باد شديد و تناوب زراعي از عوامل موثر در كاهش جمعيت اين كنه ذكر شده است.
مديريت تلفيقي آفات(Integrated Pest Management) يك سيستم تصميم گيري براي كنترل آفات است كه با در نظر داشتن اصول اكولوژيك، اصول اقتصادي و علايق توليد كنند گان، تلفيقي از روش هاي مختلف كنترل (بيولوژيكي، زراعي، مكانيكي، فيزيكي، رفتاري، شيميايي و …) را به گونه اي به كار مي برد كه سوددهي اقتصادي حداكثر و زيان وارده به محيط زيست به حداقل ممكن برسد. مديريت تلفيقي آفات متكي به عوامل طبيعي كنترل كننده است و سموم شيميايي را به عنوان آخرين راه حل توصيه مي كند. برنامة اجرايي مديريت تلفيقي آفات گندم و جو داراي مراحل زير است:
الف) بررسي هاي اكولوژيكي
ــ شناسايي آفات و دشمنان طبيعي آنها، تعيين مناطق انتشار و تهية بانك اطلاعاتي براي آنها
ــ مشخص نمودن آفات كليدي و آفات درجة دوم و سوم
ــ تعيين روش ها و تكنيك هاي مناسب براي نمونه برداري از جمعيت آفات
ــ مطالعة بيواكولوژي آفات كليدي و آفات درجة دوم و تهية جدول زندگي آنها
ــ توسعة سيستم هاي پيش آگاهي و مراقبت براي آفات كليدي
ب) بررسي هاي اقتصادي
ــ ارزيابي ميزان خسارت آفات كليدي و آفات درجة دوم
ــ تعيين سطح زيان اقتصادي(EIL) آفات كليدي و آفات درجة دوم
ــ بررسي هاي اقتصادي و اجتماعي مديريت كنترل آفات
ج) مديريت تلفيقي (تلفيق روش ها)
ــ توسعة روش هاي به زراعي و به كارگيري عوامل مختلف براي توليد محصول بهتر
ــ اتخاذ شيوه هاي مناسب براي افزايش تآثير عوامل زنده و غيرزندة كنترل كنندة جمعيت آفات
ــ تلفيق روش هاي كنترل (بيولوژيكي، زراعي، شيميايي و …) براي كاهش جمعيت آفات كليدي و آفات درجة دوم بر اساس زيست شناسي و مراحل حساس زندگي آنها
د) اجرا، ارزيابي، ترويج و توسعه
ــ اجراي برنامة مديريت تلفيقي آفات در مزارع نمونه و ارزيابي آن
ــ آموزش و جلب مشاركت كشاورزان و اجراي برنامة مديريت تلفيقي آفات به كمك آنان
ــ ترويج و توسعة روش ها و ارزيابي نتايج آنها
توسعه و اجراي برنامة مديريت تلفيقي آفات(IPM) در قالب برنامة مديريت محصول(ICM) نيز قابل اجرا است و اساسآ بخشي از آن به شمار مي آيد. لازمة اجراي يك برنامة گسترده براي مديريت محصول در گندم زارهاي كشور، همدلي، همراهي و هماهنگي بهره برداران، مصرف كنندگان و متخصصان كشاورزي ( آب و خاك، زراعت و اصلاح نبات، ماشين آلات، گياه پزشكي، اقتصاد، ترويج و آموزش، مديريت و تعاون و…) در تمام مراحل توليد و مصرف است. چنين برنامه هايي مي بايست بر اساس شيوه هاي مشاركتي اجرا شوند. در شيوه هاي مشاركتي، پروژه ها و طرح ها بر مبناي نيازهاي واقعي بهره برداران شكل مي گيرد و مسئوليت اجراي برنامه نيز به عهدة آنان است و دولت تنها نقش تسهيل گر، حمايت كننده و پشتيبان را به عهده خواهد داشت.
1. آزمايش فرد، پروانه و بهرام فريدي.1371. بررسي خسارت و ميزان تراكم تريپس گندم روي چند واريته گندم و دو واريته جو در كرج و زنجان. خلاصه مقالات اولين كنگره زراعت و اصلاح نباتات ايران، دانشكده كشاورزي دانشگاه تهران.
2. آهون منش، علي. 1371. سياست توليد گندم در كشور و معرفي طرح محوري گندم. گزارش كنفرانس سن گندم، دانشكده كشاورزي دانشگاه تهران. صفحه 14-28.
3. آينه، صحبت.1377.ارزيابي و بررسي ژنتيكي مقاومت ژنوتيپ هاي مختلف گندم نسبت به سن(Eurygaster integriceps Put.). پايان نامه كارشناسي ارشد اصلاح نباتات، دانشكده كشاورزي دانشگاه تهران. 121 صفحه.
4. احمدي، علي اصغر و عليمراد سر افرازي .1372. انتشار و دشمنان طبيعي شته روسي گندم
Diuraphis noxia (Mordvilko) در استان فارس. خلاصه مقالات يازدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 1.
5. اكبري نوشاد، شهيندخت . 1372 . نكاتي در مورد بيو اكولوژي شپشك ريشة گندمPorphyrophora tritici (Bod.) در استان آذربايجان شرقي. خلاصه مقالات يازدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 3 .
6. اكبري نوشاد، شهيندخت . 1373. بررسي تكميلي بيو اكولوژي شپشك ريشة گندمPorphyrophora tritici (Bod.) در استان آذربايجان شرقي .گزارش تحقيقات علمي كاربردي در چارچوب اهداف طرح محوري گندم روي برخي از آفات مسئله ساز گندم و جو. موسسه تحقيقات آفات و بيماريهاي گياهي، صفحات 87-106.
7. اقتدار، عباداله.1370.بررسي بيواكولوژي ساقه خوار ذرت (Sesamia nonagrioides Lef. ) در فارس. خلاصه مقالات دهمين كنگرة گياه پزشكي ايران.. صفحة 11 .
8. اقليدي، سيف اله.1340. پروانه خوشه خوار گندم. نشرية شماره 20 موسسه تحقيقات آفات و بيماريهاي گياهي.
صفحات 1- 4.
9. اقليدي، سيف اله.1340. برگ خوار گندم. نشرية شماره 20 موسسه تحقيقات آفات و بيماريهاي گياهي. صفحات 5-15.
10. اميرمعافي، مسعود. 1379. بررسي سيستم ميزبان-پارازيتوئيد بينTrissolcus grandis Thom. و تخم سن گندم. رساله دكتري دانشكده كشاورزي دانشگاه تهران.220 صفحه.
11. اميرمعافي، مسعود. 1370. شناسايي و بررسي كارائي مگس هاي پارازيتوئيد سن گندم(Tachinidae) در منطقة كرج. پايان نامه كارشناسي ارشد حشره شناسي كشاورزي، دانشكده كشاورزي دانشگاه تهران.160 صفحه.
12. اميرنظري، محبوبه، فريبا مظفريان و يوري ماروسيك.1381 . شناسايي دشمنان طبيعي شته هاي گندم در منطقة كرج. خلاصه مقالات پانزدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 21 .
13. اميني، فرهاد. 1379. آفات غيرهمگاني گندم و جو( خصوصي) و نگرشي بر چگونگي عمليات مبارزه با آفات غير عمومي گندم. مديريت مبارزه با آفات زراعي، سازمان حفظ نباتات. 89 صفحه.
14. ايراني پور، شهزاد.1375.بررسي تغييرات فصلي جمعيت زنبور هاي پارازيتوئيد تخم سن گندم (Eurygaster integriceps Put.) در كرج، كمال آباد و فشند . پايان نامه كارشناسي ارشد، دانشكده كشاورزي دانشگاه تهران.
179 صفحه.
15. باقري، محمد رضا و غلامرضا رجبي.1379.ارزيابي خسارت هاي كمي و كيفي تريپس گندم Haplothrips tritici و برآورد اثر سمپاش هاي رايج عليه سن گندم در كاهش جمعيت آن. خلاصه مقالات چهاردهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 16 .
16. بغداد چي، محمد حسن. 1371. مسائل اجرايي و وضعيت فعلي مبارزه با سن غلات در ايران. گزارش كنفرانس سن گندم، دانشكده كشاورزي دانشگاه تهران. صفحه 76-79.
17. بنداني، عليرضا، غلامرضا رسوليان، عزيز خرازي پاكدل، مرتضي اسماعيلي و پروانه آزمايش فرد.1372.بررسي فون
شته هاي غلات (گندم و جو) و پارازيتوئيد هاي آنها در منطقة سيستان . خلاصه مقالات يازدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران. صفحة 4.
18. بهداد، ابراهيم.1375. دائره المعارف گياه پزشكي ايران. نشر يادبود، اصفهان. 3153 صفحه.
19. بهرامي، نوذر و غلامرضا رجبي.1372 . زيست شناسي مقدماتي مينوز برگ غلات
(Syringopais temperatella Led. ) در استان باختران . خلاصه مقالات يازدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 6.
20. بهرامي، نوذر. 1373. بررسي مينوز برگ گندم(Syringopais temperatella Led. ) در زراعت هاي ديم استان كرمانشاهان. گزارش تحقيقات علمي كاربردي در چارچوب اهداف طرح محوري گندم روي برخي از آفات مسئله ساز گندم و جو. موسسه تحقيقات آفات و بيماريهاي گياهي، صفحات 44-60.
21. بهرامي، نوذر.1377 . بررسي سطح زيان اقتصادي سن گندم در مزارع گندم ديم استان كرمانشاه . پايان نامه كارشناسي ارشد حشره شناسي كشاورزي، دانشگاه آزاد اسلامي، تهران. 88 صفحه.
22. بهرامي نژاد، صحبت، محمد رضا قنادها، عزت الله فرشاد فر و غلامعباس عبداللهي.1381. بررسي ژنتيكي مقاومت
ژنوتيپ هاي مختلف گندم نسبت به سن گندم (Eurygaster integriceps Put.). خلاصه مقالات پانزدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة4 .
23. بي نام. 1377. گزارش دو سالانه طرح جامع سن گندم . بخش تحقيقات سن گندم، موسسه تحقيقات آفات و بيماريهاي گياهي.
24. بي نام.1378. گزارش عملكرد فعاليت هاي سازمان حفظ نباتات در سال 1378. سازمان حفظ نباتات.
25. بي نام.1375. فهرست آفات، بيماريهاي گياهي و علف هاي هرز محصولات كشاورزي كشور و سموم توصيه شده عليه آنها. سازمان حفظ نباتات. 60 صفحه.
26. پورحاجي، عليرضا و علي اصغر احمدي. 1378. مقايسه گلخانه اي مقاومت 23 ژنوتيپ جو به شته روسي گندم
(Mordvilko)Diuraphis noxia . نامة انجمن حشره شناسي ايران. جلد 19(1 و2): 57-78.
27. پيرهادي، احمد. 1373. بررسي مينوز برگ گندم(Syringopais temperatella Led. ) در زراعت هاي گندم ديم و تعيين علل طغيان در استان لرستان. گزارش تحقيقات علمي كاربردي در چارچوب اهداف طرح محوري گندم روي برخي از آفات مسئله ساز گندم و جو. موسسه تحقيقات آفات و بيماريهاي گياهي، صفحات 61-86.
28. پيرهادي، احمد و غلامرضا رجبي.1381. بيولوژي مگس Elomyia lateralis پارازيتوئيد سن گندم در استان لرستان. خلاصه مقالات پانزدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 6 .
29. پيرهادي، احمد و غلامرضا رجبي.1381. بيولوژي مگس Phasia subcoleoptrata پارازيتوئيد سن گندم در استان لرستان. خلاصه مقالات پانزدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة7 .
30. تقدسي، محمد ولي.1370.مقايسه قدرت زادآوري جمعيت هاي زنبور پارازيتوئيد Trissolcus grandis روي تخم سن معمولي گندم در مناطق كرج، قزوين، ورامين و شهريار. . پايان نامه كارشناسي ارشد حشره شناسي كشاورزي، دانشكده كشاورزي دانشگاه تهران. 140 صفحه.
31. تكلو زاده، حاجي محمد و هادي زهدي.1379. بررسي بيولوژي تريپس گندم Haplothrips tritici در كرمان. خلاصه مقالات چهاردهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 15 .
32. جمسي نوبندگاني، غلامرضا، سيد محمد رضا حسني زاده و احمد علي فرهام.1365. بررسي كرم ريشه خوار(Pentodon idiota) نيشكر در مزارع نيشكر هفت تپه و كارون. خلاصه مقالات هشتمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 40 .
33. جمسي نوبندگاني، غلامرضا و غلامرضا رجبي.1381. بررسي نقش عمليات زراعي پس از برداشت و تآثير مبارزه شيميايي در دوره داشت بر كاهش جمعيت مينوز برگ غلات در خوزستان. خلاصه مقالات پانزدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 26 .
34. جمسي نوبندگاني، غلامرضا، محمود شجاعي، غلامرضا رجبي و هادي استوان.1381. تعيين و محاسبه سطح زيان اقتصادي مينوز برگ غلات در خوزستان. خلاصه مقالات پانزدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 27 .
35. حسيني، سيد مهدي. 1373. سوسك سياه گندم(Zabrus tenebrioides) و روش هاي مبارزه عليه آن در خراسان . گزارش تحقيقات علمي كاربردي در چارچوب اهداف طرح محوري گندم روي برخي از آفات مسئله ساز گندم و جو. موسسه تحقيقات آفات و بيماريهاي گياهي، صفحات 22-34.
36. حق شناس، عليرضا، عباس عبداللهي و منوچهر رضابيگي. 1377.بررسي مراحل زيستي سن گندم با فنولوژي گياه در مزارع گندم و جو استان چهار محال و بختياري. خلاصه مقالات سيزدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 11 .
37. حقيقت خواه، محمود، پروانه آزمايش فرد، عبدالرضا عظيمي ومهدي بايماني. 1377.بررسي سطح زيان اقتصادي مينوز برگ غلات در مزارع گندم ديم استان خوزستان. خلاصه مقالات سيزدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 14 .
38. حيدري، محمد، ولي اله غديري، ابوسعيد كاشاني، منوچهر رضابيگي و پرويز ايراني.1376.بررسي اختلاف آلودگي ارقام گندم و جو به سن معمولي غلات و ميزان خسار ت وارده به آنها. نشريه آفات و بيماريهاي گياهي، جلد 65(1):20-36.
39. خواجه زاده، يدالله.1377.معرفي سوسك هاي زيان آور مزارع غلات خوزستان. خلاصه مقالات سيزدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 15.
40. خواجه زاده، يدالله.1381.بررسي بيولوژي Locusta migratoria L. و پيشنهاداتي براي كنترل آن در مزارع برنج و نيشكر خوزستان. خلاصه مقالات پانزدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 85..
41. خواجه زاده، يدالله.1381.اثر زنبور پارازيتوئيد Sclio flavibabis M. بر جمعيت ملخ Locusta migratoria L. در مزارع نيشكر خوزستان. خلاصه مقالات پانزدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 87..
42. خوش گفتار، براتعلي، جلال جلالي سندي و احد صحراگرد.1377. بيولوژي سوسك برگ خوار غلات (Oulema melanopus) در شرايط رودبار گيلان. خلاصه مقالات سيزدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 16.
43. دواچي، عباس. 1333.حشرات زيان آور ايران، ملخ ها و ساير حشرات زيان آور غلات. نشريه شماره 211، دنشگاه تهران. 252 صفحه.
44. دولتي، لطفعلي، غلامرضا رسوليان، مرتضي اسماعيلي و پروانه آزمايش فرد.1374. بررسي بيولوژي شته روسي گندم (Diuraphis noxia) و پراكندگي آن در استان تهران. خلاصه مقالات دوازدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 6 .
45. رجبي، غلامرضا و فريدون ترمه.1366. تغذيه و توليد مثل دو گونه سن گندم Eurygaster integriceps Put..
و Aelia furcula F. در اماكن زمستان گذراني و رابطه اين پديده با گسترش آنها در سال هاي اخير. نشريه آفات و بيــماريهاي گياهي، جلد 55 (1و2):131-139.
46. رجبي، غلامرضا و محبوبه اميرنظري.1367. بررسي زنبورهاي پارازيتوئيد تخم سن در بخش مركزي فلات ايران. نشريه آفات و بيماريهاي گياهي، جلد 56 (1و2):1-12.
47. رجبي، غلامرضا و فريدون ترمه.1370. بررسي تكميلي زندگي دو سن مهم گندم Eurygaster integriceps Put. . و Aelia furcula F. در ارتفاعات ايران. نشريه آفات و بيماريهاي گياهي، جلد59 (1و2):1-9.
48. رجبي، غلامرضا، 1372.علل بنيادي گسترش و طغيان سن گندم در سال هاي اخير. انتشارات موسسه تحقيقات آفات و بيماريهاي گياهي. 33 صفحه.
49. رجبي، غلامرضا.1377. بررسي زندگي سن هاي زيان آورگندم و جو از جنس Aelia و اكولوژي آنها در ايران. نشريه آفات و بيماريهاي گياهي، جلد66 (1و2):99-121.
50. رجبي، غلامرضا.1379. اكولوژي سن هاي زيان آور گندم و جو در ايران. سازمان تحقيقات، آموزش و ترويج كشاورزي، وزارت كشاورزي. 343 صفحه.
51. رجبي، غلامرضا، سيد مهدي حسيني و مصطفي منصور قاضي.1375. بررسي مگس هاي گندم و جو در ايران. نشريه آفات و بيماريهاي گياهي، جلد 64(1و2):60-71.
52. رضابيگي، منوچهر. 1369. گزارش پژوهشي طرح بررسي بيولوژي سوسك قهوه اي گندمAnisoplia spp. گزارش پژوهشي بخش تحقيقات آفات و بيماريهاي گياهي، مركز تحقيقات كشاورزي كرمانشاه. صفحات 26-39.
53. رضابيگي، منوچهر و محمد حيدري. 1372. اسكارابئيد هاي زيان آور گندم و جو در كرمانشاه . خلاصه مقالات يازدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 14 .
54. رضابيگي، منوچهر. 1373. جنبه هاي مرفولوژيكي و بيوشيميايي مقاومت 25 رقم گندم نسبت به سن گندم
( E. integriceps Put.) .پايان نامه كارشناسي ارشد حشره شناسي كشاورزي، دانشكده كشاورزي دانشگاه تهران.
160 صفحه .
55. رضابيگي، منوچهر. 1377. بررسي تطابق مراحل زيستي سن گندم و فنولوژي گياه در گندم و جو . خلاصه مقالات سيزدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 20.
56. رضابيگي، منوچهر. 1379. بررسي مكانيسم هاي مقاومت ارقام گندم نسبت به سن گندم
(Eurygaster integriceps Put.) و رابطة زير واحد هاي گلوتنين با ميزان مقاومت. رساله دكتري حشره شناسي كشاورزي، دانشگاه آزاد اسلامي، تهران. 253 صفحه.
57. رضابيگي، منوچهر. 1381. بررسي مقدماتي مكانيسم هاي مقاومت ارقام گندم نسبت به سن گندم
(Eurygaster integriceps Put.). خلاصه مقالات پانزدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة2 .
58. رضواني، علي. 1380. كليد شناسايي شته هاي ايران. سازمان تحقيقات، آموزش و ترويج كشاورزي، وزارت جهاد كشاورزي. 305 صفحه.
59. رضواني، علي. 1373. شته روسي گندم در ايران . گزارش تحقيقات علمي كاربردي در چارچوب اهداف طرح محوري گندم روي برخي از آفات مسئله ساز گندم و جو. موسسه تحقيقات آفات و بيماريهاي گياهي، صفحات 10-20.
60. رفيعي، بيژن. 1372. زندگي و افزايش جمعيت ملخ صحرايي(Schistocerca gregaria) در سيستان و بلوچستان. خلاصه مقالات يازدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 13.
61. روشندل، سيامك.1381. بيولوژي تريپس گندم( Haplothrips tritici Kurd.)، اهميت اقتصادي و گياهان ميزبان آن در استان چهار محال و بختياري. خلاصه مقالات پانزدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران. صفحة 28.
62. روشندل، سيامك و غلامرضا رجبي.1373. گزارش نهايي طرح تعييين گونه هاي، اهميت اقتصادي و ساير نباتات ميزبان آن در چهار محال و بختياري. بخش تحقيقات آفات و بيماريهاي گياهي، مركز تحقيقات كشاورزي چهار محال و بختياري.
63. زماني، پيمان، منوچهر رضابيگي، محمد رضا قنادها، و رضا بزرگي پور.1381. بررسي رابطه مقاومت ژنوتيپ هاي مــختلف گندم نسبت به سن گندم (Eurygaster integriceps Put.) با گرانول هاي نشاسته اندوسپرم دانه. خلاصه مقالات پانزدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة1.
64. زمردي، عظيم. 1371.سن گندم و سابقه آن در ايران. گزارش كنفرانس سن گندم، دانشكده كشاورزي دانشگاه تهران.
صفحه 31-34.
65. زمردي، عظيم. 1340.پيشرفتي در مبارزه بيولوژيكي سن گندم. نشريه آفات وبيماريهاي گياهي، شماره 20 (1 و 2): 16-23.
66. سرافرازي، عليمراد و علي اصغر احمدي.1372.اجزاء تشكيل دهندة مقاومت به شته روسي گندم (Mordvilko)Diuraphis noxia در غلات. مجله تحقيقات كشاورزي ايران، دانشگاه شيراز، جلد 12(2): 80-97.
67. سلطاني، علي اكبر.1362. طغيان گونه هايي از ملخ هاي خانوادة Acrididae در اثر استفاده هاي بي رويه از زمين ها و مراتع. خلاصه مقالات هفتمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 28.
68. سيدي صاحباري، فرناز، پرويز طالب چايچي و حسن ملكي ميلاني.1379. بررسي زيست شناسي سوسك برگ خوارغلات(L.) Oulema melanopus در گندم. خلاصه مقالات چهاردهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 13 .
69. شاهرخي خانقاه، شهرام.1376.پرورش انبوه و كنترل كيفي زنبور Trissolcus grandis با استفاده از ميزبان واسط Graohosoma lineatum براي كنترل سن گندم. پايان نامه كارشناسي ارشد، دانشكده كشاورزي دانشگاه تهران.
110 صفحه.
70. شكاريان، بهرام، غلامرضا رسوليان، پروانه آزمايش فرد و محمد رضا قنادها.1379. بررسي مقاومت ارقام گندم به شته روسي(Mordvilko)Diuraphis noxia در كرج. خلاصه مقالات چهاردهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 12.
71. شيخي گرجان، عزيز.1379.بررسي راهبردهاي كاربرد انتخابي حشره كش ها در كنترل سن گندم
(Eurygaster integriceps Put.) . رساله دكتري حشره شناسي كشاورزي، دانشگاه آزاد اسلامي، تهران.
223 صفحه.
72. صادقي، حسين و كريم كمالي.1370. بررسي فون كنه هاي نيشكر و غلات در خوزستان. خلاصه مقالات دهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 89 .
73. صحرا گرد، احد.1356. بررسي بيواكولوژي زنبور ساقه خوار گندم.پايان نامه فوق ليسانس گياه پزشكي، دانشكده كشاورزي دانشگاه تهران. 67 صفحه.
74. صفر عليزاده، محمد حسن و محمود بهار.1365. معرفي گونه اي از آفات گندم به نام شپشك ريشه گندم
(Bod. Porphyrophora tritici ) .نامه انجمن حشره شناسان ايران، جلد 9 (1): 29-37.
75. صفوي، محمد.1352.بررسي بيواكولوژي زنبورهاي پارازيت تخم در ايران. انستيتوي بررسي آفات و بيماريهاي گياهي، تهران. 159 صفحه.
76. طلايي، رويا.1369. بررسي مقاومت واريته هاي مختلف گندم و جو به سن گندم (Eurygaster integriceps Put.). پايان نامه كارشناسي ارشد حشره شناسي كشاورزي، دانشكده كشاورزي دانشگاه تهران.176 صفحه.
77. طلايي حسنلويي، رضا، عزيز خرازي پاكدل و قربانعلي حجارود. 1379. بررسي حساسيت مراحل مختلف رشدي سن معمولي گندم به Beauveria bassiana Vuill. . خلاصه مقالات چهاردهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 5 .
78. عبادي، رحيم و عسگر جوزيان.1379.مطالعه بيولوژي مگس پارازيتوئيد غالب سن گندم
(Phasia subcoleoptrata L. ) در منطقة اصفهان. خلاصه مقالات چهاردهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 7.
79. عبداللهي، غلامعباس.1367.بررسي ميزان تخم ريزي سن گندم در اث تغذيه از دانه هاي ده رقم گندم اصلاح شده. دانشنامه كارشناسي ارشد حشره شناسي كشاورزي، دانشكده كشاورزي دانشگاه تربيت مدرس.149 صفحه.
80. عسكري، شهريار.1374. بررسي امكان تكثير انبوه زنبورهاي پارازيتوئيد تخم سن Trissolcus spp. روي ميزبان واسط آزمايشگاهي Graphosoma lineatum . پايان نامه كارشناسي ارشد حشره شناسي كشاورزي، دانشكده كشاورزي دانشگاه تهران. 220 صفحه.
81. عسكري، شهريار.1380. مقايسه تناسب ميزباني تخم سنهاي Graphosoma lineatum L. و Eurygaster integriceps Put. براي زنبور پارازيتوئيد Trissolcus semistriatus Nees. رساله دكتري حشره شناسي كشاورزي، دانشكده كشاورزي دانشگاه تهران. 120 صفحه.
82. عسگريان زاده، عليرضا. 1377.بررسي رابطة بين درصد سن زدكي و خواص نانوايي در چند رقم گندم اصلاح شده و بهبود كيفيت آنها. پايان نامه كارشناسي ارشد حشره شناسي كشاورزي، دانشكده كشاورزي دانشگاه تربيت مدرس. 169 صفحه.
83. علوي، جليل و كريم كمالي. 1374. معرفي بيست گونه بال ريشك دار(Thysanoptera) گياه خوار و شكارگر جديد براي فون ايران از منطقة بجنورد. خلاصه مقالات دوازدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران.. صفحة 340.
84. علوي، جليل. 1379.بررسي فون بال ريشك داران(Thysanoptera) مزارع گندم و جو در استان گلستان. خلاصه مقالات چهاردهمين كنگرة گياه پزشكي ايران.. صفحة 227.
85. غديري، ولي الله.1368. معرفي و بررسي مقدماتي زنبور برگ خوار غلات (Dolerus near puncticollis Thoms.) آفت جديدي در مزارع كرج. خلاصه مقالات نهمين كنگرة گياه پزشكي ايران.. صفحة 36 .
86. غديري، ولي الله.1370. بررسي ميزان تآثير سوزاندن كاه و كلش در از بين بردن لارو زنبور ساقه خوار غلات
( Cephus pygmaeus L.). خلاصه مقالات دهمين كنگرة گياه پزشكي ايران.. صفحة 55 .
87. غديري، ولي الله.1372. تعيين ميزان آلودگي و خسارت زنبور ساقه خوار غلات( Cephus pygmaeus L.)در ارقام مختلف گندم و جو كرج. نامه انجمن حشره شناسان ايران. جلد 12 و 13: 23-26 .
88. غديري، ولي الله.1373. بررسي خصوصيات بيولوژيك زنبور ساقه خوار غلات( Cephus pygmaeus L.). نامه انجمن حشره شناسان ايران. جلد 14: 27-33 .
89. غديري، ولي الله.1377. بررسي و تعيين ميزان آلودگي و خسارت زنبور ساقه خوار غلات(Cephus pygmaeus L. ) در ارقام مختلف. خلاصه مقالات سيزدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران.. صفحة 31 .
90. غديري، ولي الله.1381. بررسي مقاومت لاين هاي اميد بخش گندم دوروم به سن گندم
(Eurygaster integriceps Put.) . خلاصه مقالات پانزدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران.. صفحة 3 .
91. غديري، ولي الله.1381. بررسي رابطه بين ضخامت ساقه و ميزان آلودگي به زنبور ساقه خوار غلات
( Cephus pygmaeus L.). خلاصه مقالات پانزدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران. صفحة 28 .
92. غزوي، مهران.1379. ملخ مراكشي. دفتر توليد برنامه هاي ترويجي و انتشارات فني، سازمان تحقيقات، آموزش و ترويج كشاورزي، وزارت جهاد كشاورزي. 9 صفحه.
93. غزوي، مهران و غلامرضا جمسي.1373. ملخ مراكشي. گزارش نهايي طرح بررسي تكميلي محل هاي نشو و نما و تعيين فاز ملخ صحرايي و ملخ مراكش در ايران. موسسه تحقيقات آفات و بيماريهاي گياهي. صفحه.
94. فتحي پور، يعقوب.1378.مطالعه اثرات متقابل ارقام مقاوم با كنترل بيولوژيك و شيميايي در مديريت تلفيقي سن گندم. رساله دكتري دانشگاه تربيت مدرس. 148صفحه.
95. فرحبخش، قدرت اله.1340. فهرست آفات مهم نباتات و فرآورده هاي كشاورزي ايران، وزارت كشاورزي.135 صفحه.
96. كاظمي، محمد حسين. 1368.بررسي مقاومت Antibiosis در واريته هاي امروزي و قديمي گندم به شتة غلات
(L.) Rhopalosiphum padi . خلاصه مقالات نهمين كنگرة گياه پزشكي ايران.. صفحة 42 .
97. كاظمي، محمد حسين، پرويز طالبي چايچي، محمد رضا شكيبا، و محمد مشهدي جعفرلو.1380. ارزيابي حساسيت چند رقم گندم در مرحله ساقه رفتن به شته روسي گندم (Mordvilko)Diuraphis noxia . دانش كشاورزي، مجله علمي-پژوهشي دانشكده كشاورزي دانشگاه تبريز. شماره 2 (11):103-111.
98. كشاورز، عباس و همكاران.1381.پروژه گندم .سازمان تحقيقات، آموزش و ترويج كشاورزي، وزارت جهاد كشاورزي.
146 صفحه.
99. كمانگر، صلاح الدين و غلامرضا رجبي.1379.بررسي ميزان تآثير سموم مصرفي عليه سن گندم در كاهش جمعيت تريپس گندم( Haplothrips tritici Kurd.). خلاصه مقالات چهاردهمين كنگرة گياه پزشكي ايران.. صفحة 9.
100. مبشري، محمد تقي. 1373. سوسك سياه گندم در منطقه گرگان و گنبد . گزارش تحقيقات علمي كاربردي در چارچوب اهداف طرح محوري گندم روي برخي از آفات مسئله ساز گندم و جو. موسسه تحقيقات آفات و بيماريهاي گياهي، صفحات 35-44.
101. مبشري، محمد تقي. 1373. بررسي زيست شناسي گونه هاي مختلف سن گندمEurygaster spp. در نواحي مختلف گرگان و گنبد. گزارش سالانه بخش تحقيقات آفات و بيماريهاي گياهي گرگان. صفحه.
102. مجني، تقي و علي رضواني. 1374. بررسي فون شته هاي گندم و درصد فراواني آنها در مزارع گندم گرگان و دشت. خلاصه مقالات دوازدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران.. صفحة 13.
103. مجني، تقي هوشنگ بيات اسدي.1374. شناسايي و معرفي دشمنان طبيعي شته سبز گندم Sitobion avenae در منطقه گرگان و دشت. خلاصه مقالات دوازدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران.. صفحة 21.
104. محقق نيشابوري، جعفر.1370. بازنگري سيستماتيك و بيولوژيك در گونه هاي جنس Eurygaster در ايران. پايان نامه كارشناسي ارشد حشره شناسي كشاورزي، دانشكده كشاورزي دانشگاه تهران. صفحه.
105. محقق نيشابوري، جعفر، مرتضي اسماعيلي و ابراهيم باقري زنوز.1370. بررسي مقدماتي سن مغربي
(Eurygaster maura L.) در ايران. خلاصه مقالات دهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 66 .
106. محقق نيشابوري، جعفر.1372. گزارشي در باره سن Eurygaster testudinaria Geoffr. و برخي ويژگي هاي بيولوژيك آن. خلاصه مقالات يازدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 22 .
107. مرتضويها، عبدالكريم و ر. درن.1356. فهرست بال ريشكداران ايران. مجله آفات وبيماريهاي گياهي، جلد45:29-32.
108. مرتضويها، عبدالكريم.1374. معرفي پانزده گونه بال ريشكدار(Thysanoptera ) جمع آوري شده در ايران. خلاصه مقالات دوازدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران.. صفحة 341 .
109. مردوخي، وفا. 1373. بررسي تآثير روش هاي مبارزه زراعي و شيميايي بر روي شپشك ريشه گندم
Porphyrophora tritici در مزارع ديم كردستان .گزارش تحقيقات علمي كاربردي در چارچوب اهداف طرح محوري گندم روي برخي از آفات مسئله ساز گندم و جو. موسسه تحقيقات آفات و بيماريهاي گياهي، صفحات 107-114.
110. مردوخي، وفا و محمد حيدري.1372. بررسي زيست شناسي و پراكندگي شپشك ريشة گندم در استان كردستان. خلاصه مقالات يازدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 21 .
111. مصدق، محمد سعيد.1370. معرفي چند زنبور انگل(پارازيتوئيد) شته ها در استان خوزستان. خلاصه مقالات دهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 72 .
112. معين نميني، سعيد، احد صحراگرد و مسعود اميرمعافي.1379.نمونه برداري دنباله اي براي تــعــيين ســطــح جمـــعيــت ســـــن گندم (Eurygaster integriceps Put.) در منطقه ورامين.خلاصه مقالات چهاردهمين كنگرة گياه پزشكي ايران..
صفحة 10.
113. مقدس، حسين، محمد رضا باقري و مصطفي صياد نصيري.1374. ظهور آفت ساقه خوار غلات
(Ochsenheimeria taurella) در مزارع گندم و جو استان اصفهان. خلاصه مقالات دوازدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 20 .
114. ملك زاده، محمد رضا و غلامرضا رجبي.1377. بررسي بيولوژي پروانه خوشه خوار غلات ( Cnephasia sp.) در استان خوزستان. خلاصه مقالات سيزدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 35 .
115. ملك زاده، محمد رضا و غلامرضا رجبي.1381. شناسايي گونه و برآورد ميزان خسارت پروانه خوشه خوار گندم در شمال استان خوزستان. خلاصه مقالات پانزدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 32 .
116. موحدي،اسماعيل، سعيد محرمي پور و عباس سعيدي.1381. ارزيابي مقاومت لاين هاي پيــشرفتــه و وحــشــي گندم به شته روسي گندم(Mordvilko)Diuraphis noxia . خلاصه مقالات پانزدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران.. صفحة 20 .
117. مينايي، كامبيز و محمود عاليچي.1379. بال ريشك داران جنس Haplothrips در منطقه ي شيراز. نامه ي انجمن حشره شناسي ايران، جلد 20(2): 33-45.
118. نعمت اللهي، محمد رضا و علي اصغر احمدي.1377. شناسايي منابع مقاومت به شته روسي گندم
(Mordvilko)Diuraphis noxia در ژنوتيپ هاي گندم( Triticum spp.). خلاصه مقالات سيزدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 37 .
119. نجفي، توحيد.1376.بررسي ژنتيكي مقاومت گندم به سن. پايان نامه كارشناسي ارشد اصلاح نباتات، دانشكده كشاورزي دانشگاه تهران. 92 صفحه.
120. نعيم، عزيزاله.1362. بيواكولوژي سوسك برگ خوار غلات (Lema melanopus L. ) ور استان اصفهان. خلاصه مقالات هفتمين كنگرة گياه پزشكي ايران . صفحة 19 .
121. نوربخش، سيد حبيب اله و كريم كمالي.1374.بررسي بيولوژي كنه قهوه اي غلات
(Muller)Petrobia latens در شرق استان چهار محال و بختياري. نامة انجمن حشره شناسي ايران،
جلد 15: 15-24.
122. نوري، پرويز و علي رضواني.1373.شته هاي غلات و تغييرات جمعيت آنها در مزارع گندم و جو استان تهران. نامة انجمن حشره شناسان ايران، جلد 14 : 35-43.
123. نوري، حسين.1381.بررسي سطح زيان اقتصادي سن گندم(Eurygaster integriceps Put.) در منطقة قزوين. رسالة دكتري، دانشكده كشاورزي دانشگاه تهران. 178 صفحه.
124. واحدي، حسن علي و سيد حسين حجت. 1370.بيولوژي و نكاتي در بارة بيولوژي شپشك ريشة گندم(Porphyrophora tritici Bod.). خلاصه مقالات دهمين كنگرة گياه پزشكي ايران.. صفحة 83 .
125. واحدي، حسن علي.1374. اثر نحوة برداشت گندم ديم روي تغييرات جمعيت(Porphyrophora tritici Bod.). خلاصه مقالات دوازدهمين كنگرة گياه پزشكي ايران.. صفحة 1 .
126. هيربد، عباسعلي.1380. عملكرد مبارزه همگاني عليه سن غلات در سال زراعي 80-1379 و ارزيابي آن در دو سال اخير. مديريت مبارزه با آفات عمومي و همگاني، سازمان حفظ نباتات. 52 صفحه.
127. يوستروف وسيف اله اقليدي.1325. ســوســك قهوه اي گندم. نشــرية شماره 1 موســسه تحقيقات آفــات و بــيماريهاي گياهي. صفحات 46-47.
نقل شده از : http://www.iranwheat.ir/introduction/Pests/wheat%20pests.htm