آفات گل هاي زينتي
مانتيدها (Mantodea)
مانتيدها يا مانتودهآ (Mantodea) حشراتي نسبتاً بزرگ، با بدني باريک و کشيده که پيش قفسه سينه يا پروتوراکس (Prothorax) رشد زيادي کرده است. سر اين حشرات قابليت حرکت در همه جهات را دارد. پاهاي جلوئي آنها از نوع شکاري است. زمستانگذراني بصورت تخم ميباشد. تخم اين حشرات بر روي شاخه درختان در باغها مشاهده ميشود. اين حشرات تخم خود را در داخل محفظههايي بنام (Ootheca) قرار ميدهند. اين محفظهها معمولاً چسبيده به شاخه درختان ديده ميشود و هر كدام حدود ۲۰۰ تخم را در برميگيرند.
يکي از گونههايي که در بيشتر نقاط ايران پراکندگي زيادي دارند گونهاي با نام (Mantis relegiosa) هستند.
آيا حشرات اين راسته براي کنترل حشرات مضر مورد استفاده قرار ميگيرند؟
عليرغم اينکه مانتيدها جزء حشرات مفيد هستند و از ساير حشرات تغذيه ميکنند، بخشي از رژيم غذايي آنها حشرات مضر مثل ملخها ميباشد. اين حشرات فاقد تخصص ميزباني هستند يعني براي آنها فرقي ندارد که حشراتي که شکار ميکنند مفيد يا مضر باشد. اين حشرات گاهي از زنبورهاي (Apoidea) که جزء حشرات مفيد و گرده افشان هستند تغذيه ميکنند. بنابراين در كنترل بيولوژيك كاربردي مورد استفاده قرار نميگيرند.
ناجوربالان (Hemiptera)
اين راسته يکي از بزرگترين راستههاي حشرات است. مهمترين خصوصيت مورفولوژيک اين حشرات ساختمان بالِ جلو است. بال جلو در قسمت قاعدهاي، ضخيم و چرمي شده است و از قسمتها و نواحي مختلفي تشکيل ميشود که عبارتند از:
۱- Corium
۲-Clavus
۳- Cuneus
و بخشهاي ديگر که، در تفکيک خانوادههاي سنها اهميت زيادي دارد.
البته اين بخشها در همه سنها وجود ندارد، بخش انتهايي بال جلو کاملاً حالت غشايي دارد و داراي تعدادي رگبال است. که اين قسمت در تفکيک خانوادهها مورد استفاده قرار ميگيرند.
قطعات دهاني سنها از نوع زَنَنده مَکَنده است، بنابراين از شيره گياهي و در مواردي از خون تغذيه ميکنند. سنها به دو گروه اصلي خشكيزي و آبزي تقسيم ميشوند. گونههاي خشكيزي تعدادي شكارگر هستند و از گياهان و خون انسان و ساير جانوران استفاده ميكنند. يک بخش عمده از سنها نيز آبزي هستند.
سنها داراي تعداد زيادي زير راسته هستند که مهمترين زير راستهها عبارتند از:
1- Cimicomorpha
2- Pentatomorpha
3- Nepomorpha
4- Gerromorpha
Nepomorpha
راسته (Nepomorpha)شامل سنهاي آبزي هستند: سنهاي (Aquatic) در زير آب شنا ميکنند و از انواع موجودات در داخل آب تغذيه ميکنند، مهمترين خانوادهها عبارتند از:
۱- Nepidae
۲- Blostomatidae
۳- Corixidae
که در محيط آب از انواع حشرات مثل لارو پشهها و ساير آبزيها تغذيه ميکنند.
Gerromorpha
زير راسته ديگر ، زير راسته جرومورفا است که سنهاي نيمه آبزي يا (Semi aquatic) ميباشند. اين سنها شکارگر و در کنار يا سطح آب از انواع بندپايان از جمله حشرات تغذيه ميکنند.
زير راسته ديگر که از اهميت بيشتري نسبت به راستههاي قبل برخوردارند، سنهاي راسته (Cimicomorpha) و (Pentatomorpha) هستند.
Cimicomorpha
سنهاي زير راسته، (Cimicomorpha)که تعدادي از آنها گياهخوار و تعدادي شكارگر و تعدادي ديگر از آنها خونخوار هستند. به بعضي از آنها مختصراً اشاره ميکنيم:
اولين خانواده، خانواده (Tigidae) هستند. به اين سنها (Lace bugs) ميگويند. به دليل اينکه سطح بدنشان کاملاً مشبک است و از نظر فرم بالهاي جلو، مواردي که در سنهاي قبلي ذکر شد در اين سنها ديده نميشود. تعدادي از سنهاي بسيار مخرب در اين خانواده قرار دارند و بعضي از آنها گياهان زينتي منازل را مورد حمله قرار ميدهند. اما عموماً از سطح زيري برگها تغذيه ميکنند. تغذيه آنها باعث ايجاد لکههاي زرد رنگ و در تراکم بالا باعث قهوهاي شدن برگها شده و موجب ريزش برگها و خساراتي از اين جمله به گياهان زينتي وارد ميکند.
از جمله عموميترين گونههاي اين خانواده در ايران، گونهاي به نام (Stephanitis pyric) که بر روي گياهان زينتي مثل (به ژاپني( و ساير گياهان فعاليت ميکند و خساراتي را وارد ميکند.
خانواده ديگر، خانواده (Miridae) است. اين خانواده از بزرگترين گونه سنها از نظر تعداد بوده و به آنها (Plant bugs) يا (Leaf bugs) گفته ميشود و اين سنها از برگ گياهان و شيره گياهي تغذيه ميکنند.
سنهاي گياهي حشراتي به طول ۴ تا ۱۰ ميليمتر با بدني نرم ميباشند. راه تشخيص اين حشرات بالهاي جلوي آنها ميباشد. بال جلوي آنها داراي قسمتي به نام (Cuneus) هستند که در بيشتر سنها اين قسمتها ديده نميشود.
يکي ديگر از گونههايي که در محيطهاي گلخانهاي و در محيط پرورش گلهاي زينتي فعاليت ميکند سني به نام (Lygus regulipennis) است که از گلها تغذيه ميکند و باعث ريزش گلها ميشود. اين سنها عموماً به صورت تخم هستند که تخمشان را در داخل بافت گياهان قرار داده و زمستان گذراني ميکنند و يکي از آفات مهم گياهان زينتي در گلخانهها هستند.
از زير راسته (Cimicomorpha) چند خانواده شکارگر هستند مثل خانواده (Reduviidae)، خانواده (Anthocoridae) و تعدادي ديگر نيز خونخوارند مانند خانواده (Cimicidae) که در منازل از خون انسان تغذيه ميکنند.
آيا سنهاي شکارگر در شرايط گلخانهاي نيز وجود دارند؟
سنهاي شکارگر که از جمله مهمترين آنها خانواده (Anthocoridae) است، در مواردي بصورت تجاري و انبوه توليد ميشوند. و در کنترل تعدادي از آفات گلخانهاي نقش بسزايي دارند. براي مثال: بعضي از گونههاي سنهاي خانواده (Anthocoridae) مثل سنهاي جنس (Orius) براي كنترل کنهها و تريپسها، مورد استفاده قرار ميگيرند.
(Pentatomorpha)
سنهاي زير راسته (Pentatomorpha) غالباً داراي بدني بيضي شکل هستند و تقريباً اکثريت آنها گياهخوارند. تعداد کمي نيز از اين گونهها شکارچي ميباشند. اين زير راسته شامل خانواده بسيار مهمي بنام (Lygaeidae) هستند که به آنها (Seed bugs) يا سنهاي بذري نيز گفته ميشود. كه از بذر گياهان زينتي مختلف تغذيه ميکنند. خانواده ديگر (Scutelleridae) ميباشد. در اين گونه سنها سِپَرچهها رشد زيادي کرده و تقريباً تا انتهاي بدن کشيده شده و بالها نيز در زير اين سپرچهها قرار گرفتهاند. يک نوع از گونههاي مهم که در ايران به گياهان خسارت ميزند گونهاي به نام (Integriceps) است که يکي از مهمترين آفتهاي گندم است و سالانه مبالغ هنگفتي صرف مبارزه با اين نوع آفت ميشود.
خانواده ديگر، خانواده (Pentatomidae) است. در اين خانواده بر خلاف خانواده (Scutelleridae) سپرچهها به صورت مثلثي است. اين سنها بسيار بَدبو هستند و به آنها (Stink bugs) ميگويند. اين حشرات بوي بسيار ناخوشايندي توليد ميكنند. اکثراً گياهخوارند و از چند گونه از حشرات مضر تغذيه ميکنند.
جوربالان (Homoptera)
راسته ديگر اين حشرات تحت عنوان (Homoptera) يا جوربالان هستند. اين راسته گروههاي مختلفي از حشرات را در بر ميگيرد. در اصل اين راسته شامل پسيلها، يا سفيد بالكها(White flies)، شپشکها يا (Scale insect)، شتهها يا (Aphids) و زنجرهها زنجرکها ميباشد. تعداد بسيار زيادي از آفات گياهان زينتي در اين راسته قرار دارند. اين راسته به دو زير راسته تقسيم مي شود:
1- زير راسته (Auchenorrhyncha)
۲- زير راسته (Sternorrhyncha)
زير راسته (Auchenorrhyncha) شامل زنجرهها و زنجرکها است. زنجرهها حشراتي نسبتاً بزرگ هستند که بالهاي آنها غشايي بوده و داراي تعداد زيادي رگبال هستند. در اين حشرات چشمهاي مرکب وضعيت معمولي دارند و داراي شاخکهاي مويي بسيار کوتاه هستند. در زنجرکها هم معمولاً شاخکهاي مويي بسيار کوتاه هستند.
زنجرهها داراي دو ويژگي مهم هستند، اول اين که مراحل پورگيشان در داخل آب سپري ميشود، مراحل پورگي چندين سال و حتي در بعضي از گونهها حدود ۱۰ تا ۱۲ و در پارهاي اوقات تا ۱۷ سال طول ميكشد كه در زير خاک سپري ميشود و از ريشه گياهان مختلف تغذيه مينمايند.
حشرات کامل اين گروه عمر چنداني ندارند، ۱۰ تا ۲۰ روز و حداکثر يک ماه بيشتر زنده نميمانند. بعد از اينکه تخم خودشان را در داخل سر شاخههاي گياهان قرار دادند، ميميرند. تخم اين حشرات بعد از مدت يک ماه فارغ مي شوند. پوره اين حشرات از داخل سر شاخه گياهان خارج شده و به داخل خاک ميافتد و مدت زمان زيادي را در داخل خاک سپري ميکنند. و از ريشهي گياهان تغذيه ميكنند.
تخم گذاري حشرات کامل يکي ديگر از روشهايي است که اين حشرات به گياهان خسارت مي زنند. اين روش تخمکگذاري حشرات، روي گياهان گاهي باعث خشکاندن سر شاخههاي گياهان مختلف از جمله گياهان زينتي مثل رز و ساير گياهان ميشود.
گروهي ديگر از حشرات اين راسته، زنجرکها هستند که شامل چند خانواده مهم (Cicadellidae)، (Membracidae) و (Cercopidae) که در بين آنها خانواده (Cicadellidae) از اهميت بيشتري برخوردار است.
يکي ديگر از گونههاي مهم اين خانواده، گونهاي به نام (Zyging palidifrons) است که از آفات مهم گلخانهاي مي باشد. (Zyging palidifrons) توانايي توليد چندين نسل را بر روي گياهان زينتي در شرايط گلخانهاي دارد. خسارت آنها به صورت لکههاي زرد رنگ بر روي گياهان است و در تراکمهاي بالا، ميتوانند منجر به خشک شدن برگهاي گياهان بشوند. اين حشرات تخم خودشان را در داخل سر شاخههاي ظريف گياهان قرار ميدهند و در مواردي قادر به خشک كردن سر شاخههاي گياهان هستند.
گونهاي ديگر که بر روي رز فعاليت ميکند زنجرکي است به نام (Edvardsiana rosae) که اين زنجرك حدود ۵ ميليمتر طول دارد و در پشت برگهاي گياهان فعاليت ميکند. اين حشرات به رنگ روشن و چشمهاي آنان به رنگ قرمز مايل به قهوهاي است. زمستان را به صورت تخم سپري ميکنند و در بهار از تخمها فارغ ميشوند. پوره اين حشرات پس از فارغ شدن در سطح زيري برگها به تغذيه از شيره گياهان ميپردازند. هر حشره ماده توانايي توليد حدوداً ۲۵۰ عدد تخم را دارد و در هر سال اين نوع زنجرک چندين نسل توليد ميکند. ( SpellESternorrhyncha)
زير راسته ( SpellESternorrhyncha) در برگيرنده تعدادي از مهم ترين آفات گياهان زينتي است. اين زير راسته شامل پسيل ها، شَته ها، شپشَک ها و مگس های سف ي د و سفيدبالک ها (white flies) مىباشد. تعداد زيادي از اين حشرات با زندگي انگلي خود بر روي گياهان ديگر، تغيير شکل پيدا کرده بطور ي که از نظر ويژگىهاي ساختماني شباهت چنداني به حشرات ندارند.
اين حشرات قسمت اعظم زندگي خود را به صورت ثابت و ساکن بر روي گياهان سپريمىکنند. تمام زير مجموعه هاي اين راسته گياهخوار بوده و شامل تعداد زيادي از مهم ترين آفات گياهان زينتيمىباشند.
* شته ها (Aphids)
اولين گروه اين راسته شته ها مىباشند که تحت عنوان بالا خانواده آفىدوييده ( SpellEAphidoidea) طبقه بنديمىشوند. شته ها موجوداتي کوچک با ابعاد تا ميلىمتر، داراي ظاهرى گلابى شکل، بدني بسيار نرم، قطعات دهاني از نوع زنَنده مَکنده بوده و از شيره گياهان تغذيه مىکنند. از ديگر ويژگىهاي ساختماني اين گروه از حشرات مىتوان به عضوى به نام ( SpellECurnicule) که در سطح پشتى پنجمين حلقه شکم قرار دارد نام برد. دامنه ميزبانى اين حشرات بسيار گسترده بوده و شتهها تقريباً روى تمام گياهان در جمعيت هاي بسيار بالا ديده مىشوند و از شيره گياهان تغذيه مىکنند. شتهها يکي از آفات بزرگ گياهان زينتي هستند. تغذيه شتهها از شيره گياهان علاوه بر اينکه باعث ضعف گياه مىشود، همچنين باعث پيچيده شدن برگها، بد شکل شدن برگها و ترشح عَسَلک (شيره گياهى) مىشود.
شتهها پس از مکيدن شيره گياهان مقدار زيادى عَسَلک دفع مىکنند اين ترشحات دفع شده روى سطوح پائيني برگها و سرشاخه ها ريخته و باعث مىشود که مقدار زيادى گرد و خاك روى سطح گياهان جذب شود که از عمل فتوسنتز نيز در گياهان جلوگيريمىکند. همچنين تغذيه آنها باعث انتقال بيماري هاي ويروسي در گياهان مختلف مىشود.
اغلب در طبيعتشتهها با جمعيت هاى بالا بر روي گياهان مشاهده مىشوند. جمعيتشتهها در برگيرنده مراحل مختلف سني آن ها مىباشد. پوره هايمختلف سني و همچنين حشرات کامل شتهها بر روي گياهان، در حال تغذيه از شيره گياهى مشاهده مىشوند.
وظيفه کورنيکول چيست؟
کورنيکول ها وظيفه ترشح ماده اى را به نام فرومون را دارد. فرومون به عنوان يک ماده جلب جنسى عمل كرده و هنگامى که دشمنان طبيعيمثل بالتوري ها از خانواده ( SpellEChrysopidae) وارد جمعيتشتهها مىشوند نيز به عنوان يک ماده هشدار دهنده باعث پراکنده شدن شتهها از روي ساقه هاي برگهاي آلوده مىشود .
کورنيکول ها وظيفه ترشح ماده اى را به نام فرومون را دارد. فرومون به عنوان يک ماده جلب جنسى عمل كرده و هنگامى که دشمنان طبيعيمثل بالتوري ها از خانواده ( SpellEChrysopidae) وارد جمعيتشتهها مىشوند نيز به عنوان يک ماده هشدار دهنده باعث پراکنده شدن شتهها از روي ساقه هاي برگهاي آلوده مىشود .
- SpellE Eriosmatidae
- SpellEPhylloxeridae
- SpellEAdelyidae
خانواده آفيديده ( SpellEAphididae)
خانواده ( SpellEAphididae) از مهم ترين و بزرگ ترين خانواده شتهها است که تعداد گونه هاي بسيار زيادي دارد. اين حشرات از انواع گياهان مختلف تغذيه مىكنند و يکي از عوامل مهم بيماري هاي ويروسي گياهان مىباشد.
راه تشخيص اين شتهها از کورنيکول نسبتاً بزرگ و رشد کرده آنها مىباشد. ترشح مقدار کم موم و يا نبود ترشح در بعضي گونه ها و همچنين قطعات دهاني فعال در جنس نر و ماده راه ديگر تش خيص آنهاست.
البته گونه هاي بالدار اين حشره به راحتي از طريق رگ بندي بال از بقيه شتهها تشخيص داده مىشوند. به اين نحو که رگ مياني (Media) در شتههاي خانواده آفيديده منشعب است، در حالي که در بقيه شتهها رگ ميانيمعمولي است.
سيکل زندگي شتههاي خانواده ( SpellEAphididae) نسبتاً پيچيده است و شامل نسل هاي بکرزا و دوجنسي هستند. زمستان گذراني بصورت تخم دارند و در بهار تخم ها تفريغ مىشوند و پوره هايي که از آن خارج مىشوند بر روي گياهان ميزبان چندين نسل را بصورت بکرزا يا پارتنوژنتيک ( SpellEParthenogenetic) توليد مثل مىکنند.
نهايتاً افراد بالدار در جمعيتشتهها ظاهر و بر روي گياهان زينتي و سبزيجات مهاجرت مىکنند، اين حشرات بر روي گياهان زينتي بصورت بکرزا و پارتنوژنتيک توليد مثل مىکنند. اين حشرات در اواخر فصل مجدداً بر رويميزبان هاي اوليه خود بازگشته و بوسيله توليد مثل ادامه حيات مىدهند. و نهايتاً نسلي به نام نسل جنسي ظاهر شده که اين نسل شامل افراد نر و ماده است.
شتههاي نر و ماده پس از جفت گيريما د ه ها تخم هايشان را بر روي سر شاخه گياهان قرار مىدهند. به دليل اينکه اين حشرات از توانايي فوق العاده زيادي براي افزايش جمعيت برخوردارند شتهها را حشراتي بکرزا مىنامند. در مدت زمان بسيار کوتاهي جمعيت بسيار زيادي را بر روي برگها، گل ها و شاخه هاي گياهان ايجاد مىکنند. زمستان گذراني شتهها به صورت تخم است در حاليکه در شرايط گلخانه اى که شرايط در طول سال مناسب است مىتوانند نسل هايمتوالي ايجاد کنند.
گاهي اوقات روي بعضي از گياهان گال مشاهده مىشود، آيا اين شتهها مسبب گال هستند؟
در جلسه آينده مفصل توضيح خواهيم داد كه، شتههاي خانواده ( SpellEAphididae) عموماً گال توليد نمىکنند.
* خانواده آفيديده ( Aphididae)
شتههاي خانواده ( Aphididae) مهم ترين آفات گياهان زينتي را در برمي گيرند که تعدادي از آنها عبارتند از:
- Aphis gossypii
- Aphis craccivora
- Macrosiphum rosae
- Macrosiphum euphorbiae
- Macrosiphuniella sanborni
و تعداد زيادي از گونه ها که بر روي گياهان زينتي جزء آفات بسيار مهم محسوب مي شوند.
اين شتهها در شرايط گلخانه اي توان ايي ايجاد حدود تا نسل را در طول سال دارند، طرز تکثير آنها در شرايط گلخانه اي بصورت بکرزايي است. يعني در طول سال به روش پارتنوژنتيک ( Parthenogenetic) توليد مثل مي کنند.
اشاره شد که شتهها بصورت تخم زمستان گذراني مي کنند . اما اين مربوط به شرايط طبيعي است و در شرايط گلخانه اي قادر هستند در طول سال ، نسل هاي متوالي ايجاد کنند.
شتهها رابطه تنگاتنگي با مورچه ها دارند، در واقع شتهها حکم گاو شيرده را براي مورچه ها دارند. هر جا که شتهها وجود داشته باشند مقدار زيادي مورچه نيز وجود دارد. مورچه ها ، شتهها را از گياهان به محل هاي مناسب منتقل مي کن ن د تا از اين طريق شتهها، توليد مقادير بيشتري ع َ س َ لک کن ن د و مورچه ها از عسلک شتهها تغذي ه مي کنند.
گونه هايي از شتهها داراي نام هاي خاص ي هستند. مانند شته اقاقيا و شته رز، اما به اين معنا نيست که شتهها با اين نام ها شناخته مي شوند ي ا فقط بر روي آن گياه خاص فعاليت مي کنند. بلكه شتهها، داراي دامنهي ميزباني نسبتاً وسيعي هستند ، که به تعدادي از آنها اشاره شد.
شتههاي خانواده ( Aphididae) به صورت آزاد بر روي تمام گياهان فعاليت مي کنند.
بطور کلي ايجا د گال در شتههاي خانواده ( Aphididae) ديده نمي شود. اين شتهها به صورت آزاد بر روي گياهان فعاليت مي کنند ، به همين جهت در معرض خطر حمله دشمنان طبيعي بي شماري قرار دارند مانند لارو و حشرات کامل کفش دوزک ها، لارو بالتوري ها، زنبورهاي پاراز ي توئيد، خانواده ( Braconidae) و زير خانواده ( Aphidiinae) .
سئوال ديگر اينست که:
آيا رابطه بين مورچه ها و شتهها يکطرفه است يا شتهها نيز سود مي برند؟
رابطه آنها کاملاً دو طرفه است، در واقع مورچه شتهها را در روي گياهان منتقل مي کنند و به اين طريق باعث پ َ راکنش آنها مي شود و آنها را در محل هاي مناسب تري قرار مي دهد. شته وقتي در محل مناسب تري قرار گيرد توليد عسلک بيشتري خواهد کرد و لذا به اين طريق مورچه ها هم از اين فعل و انفعال دو طرفه بهره مند مي شوند.
مورچه ها همچنين در روند فعاليت دشمنان طبيعي شتهها ايجاد اخ ت لال مي کنند و باعث دور شدن کفش دوزک ها و زنبورهاي پاراز يتوئيد، از اطراف شتهها مي شوند، لذا فعاليت مورچه ها بر روي گياهان مفيد ارزيابي نمي شود.
دومين خانواده از شتهها، خانواده ( Eriosomatidae) است که به آنها شتههاي گال زا يا(Gall-making aphids) يا شتههاي مومي (Woolly aphids) گفته مي شود. تشخيص اين شتهها از شتههاي خانواده ( Aphididae) به اين ترتيب است که کورن ي کول در اين شتهها رشد چنداني نکرده است و گاهي کورن ي کول وجود ندارد . بعلاوه افراد جنسي فاقد قطعات دهاني فعال هستند . يک ويژگي رفتاري بسيار مهم در اين گونه از شتهها اين مي باشد که افراد جنسي اين شتهها فقط يک تخم توليد مي کنند . در حاليکه در شتههاي خانواده ( Aphididae) اين محدوديت در تخم گذاري وجود ندارد و افراد جنسي آنها توان ايي توليد تعداد زيادي تخم را دارند.
افراد بالدار اين دو خانواده از هم براحتي قابل تفکيک مي باشند.
در خانواده ( Eriosomatidae) رگ مديا فاقد انشعاب است و اين شتهها همه دو ميزبانه هستند و بر روي ميزبان اول اغلب توليد گال مشاهده ميشود.
گا ل بر اثر فعاليت شته و تغذيه شته بر روي برگ و ساير قسمت هاي گياه ايجاد مي شود. گال ايجاد شده روي گياه يک محيط کوچک يا يک ميکروکليما را ايجاد مي کند و در داخ ل اين محيط کوچک شتهها فعاليت مي کنند. مبارزه با شتههايي که توليد گال مي کنند عموماً سخت تر است . زيرا بسياري از سم ها تاثير زيادي بر آنها ندارند مگر اينکه سم ها سيستميک باشند، يا اينکه از سم هاي نفوذي که قادر به وارد شدن به شيره گياهي هستند، استفاده شود.
تعداد ي از گونه هاي اين خانواده داراي اهميت زياد ي مي باشند مانند ( Tetranura ulmi) که در روي نارون و در محيط شهري ديده مي شود و ايجاد گال مي کند. گونه هاي ديگري از جنس ( Pemphigus) مانند ( Pemphigus bursarius) بر روي صنوبر ، گال هايي به شکل هاي مختلف مثل گال کوزه مانند درست مي کنند.
( Pemphigus prociphilus ) حشره اي است که روي درخت زبان گنجشک و ا َ فرا توليد گال مي کند.
خانواده ( Adeligidae)
اين شتهها عموماً روي سوزني برگ ها فعاليت مي کنند ، مانند درخت کاج، اين شتهها نيز مثل دو خانواده قبلي داراي دو ميزبان هستند ولي هر دو ميزبان آنها از سوزني برگ ها مي باش ن د و ممکن است بر روي ميزبان اول توليد گال نمايند.
از نظر ويژگي هاي شناسايي ، اين شتهها داراي شاخک هاي سه بندي مي باشند و به اين طريق آنها مورد شناسايي قرار ميگيرند.
خانواده ( Phylloxeridae)
خانواده ديگر، خانواده ( Phylloxeridae) است . اين خانواده براي ايران جز ء آفات قرنطينه اي محسوب مي شود. در ايران هيچ گونه از اين آفات شناسايي نشده است ولي در کشورهاي آمريکايي و اروپايي جزء آفات بسيار مهم برخي از گياهان ميباشند . مخصوصاً گونه اي که روي مو فعاليت مي کند و نام آن ( Dactulospharia Vitifoliae) مي باشد که از مهم ترين آفات گياهي در كشورهاي اروپايي و آمريكايي به شمار مي روند.
مبحث شتهها را با تاکيد بر اين نکته که شتهها علاوه بر خسارت مستقيم، ناقلان مهم بسياري از بيماري ها مانند بيماري هاي ويروسي هستند خاتمه مي دهيم. علاوه بر شتهها، زنجرک ها نيز در نقل و انتقال عوامل ويروسي فوق ا لعا ده مهم هستند .
نوع ديگري از حشرات راسته هم ي پترا، يسيل ها هستند. يسيل ها مت ع لق به خانواده ( Psyllidae) در ا ي ن حشرات شاخک ها بلند و نَخوَش است و شباهت زيادي به يک زنجره كوچك دارند و با كمك شاخک هاي نخي و بلند از زنجره ها و زنجرک ها تشخيص داده مي شوند، همچنين از طريق رگ بندي بال نيز کاملاً متمايز هستند. * سفيدبالک ها (White fly)
(White fly) حشراتي از خانواده ( Aleyrodidae) هستند، با اندازه کوچک ك ه غالبا ًدر حدود تا ميلي متر بوده و سطح بدن و بال هاي اين حشرات به وسيله پودر سفيد رنگي پوشيده شده است. در ظاهر اين حشرات شباهت زيادي به يک پروانه کوچک دارند، اما در مقياس کوچکتر، حشرات کامل اين راسته فعال بوده و مي توانند آزادانه به اطراف پرواز کنند و عموماً در زير برگ گياهان و در حال تغذيه از شيره گياهان مشاهده مي شوند.
از نظر دگرديسي، حشرات اين خانواده با ساير خانواده هاي راسته( Hemiptera) به جز شپشک هاي نر تفاوت دارند. در اين حشرات پوره سن اول فعال است ولي پوره هاي سنين دو، سه و چهار در روي گياهان ثابت هستند و همانند شپشک ها به نظر مي رسند.
در بعضي منابع به پوره هاي سني يک، دو و سه لارو ، و به پوره سني چهار شفيره اطلاق مي شود. سفيدبالک ها در مناطق گرمسيري و نيمه گرمسيري و به ويژه در شرايط گلخانه اي بر روي گياهان زينتي و محصولات گلخانه اي در جمعيت هاي خيلي بالا ديده مي شوند. پوره ها با حشرات کامل از شيره گياهان تغذيه مي کنند و همانند شته ها ناقل بيماري هاي ويروسي مختلف هستند.
دامنه ي ميزباني تعدادي از سفيدبالک ها بسيار گسترده مي باشد و در مورد بعضي از گونه ها ، 0 تا 0 و حتي در برخي اوقات تا ; 0 مورد ميزباني گياهان ذکر شده است.
اين حشرات همانند شته ها تو ليد مقادير زيادي عسلک مي کنند که اين عسلک در گياهان باعث جذب گرد و خاک و مخصوصاً رشد قارچ هاي ساپروفيت مي گردد. اين عامل سبب كاهش مشتري محصولات گياهان زينتي و گياهان گلخانه اي در بازار ميشود.
حشرات کامل اين گونه تخم هاي شان را که داراي يک ساقه بسيار باريک و کوچک است ، در داخل بافت گياه قرار مي دهند. تخم اين حشرات با چشم معمولي به راحتي قابل رؤيت نيست. پوره اين حشرات بعد از تفريغ شدن از تخم ، مدتي را بر روي گياه جستجو مي کن ن د تا محل مناسبي ب راي تغذيه از شير ه گياهان پيدا ک ن ند . پس از مشخص شدن محل، خرطوم خود را به داخل نسج و شيره گياه وارد مي کند. اين حشرات تا زمان رسيدن به ظهور کامل زندگي ثابتي را در روي گياه پي مي گير ند.
همچنين اين حشرات در شرايط مناسب مخصوصاً در گلخانهها در حدود تا نسل را روي گياهان بوجود مي آورند. به عبارت ديگر هر تا روز يک نسل، توليد ميكنند. بنابراين همانند شته ها از توانايي بسيار بالايي در توليد مثل برخوردارند و جمعيت خود را در مدت زمان کوتاهي بسيار افزايش مي دهند.
برخي از مهم ترين گونه هاي اين حشرات در ايران عبارتند از
- ( Trialeurodes vaporariorum) يا سفيدبالک گلخانه اي
- ( Bemisia tabaci)
- و جديداً گونه اي ديگر با نام ( Bemisia argentifolii) در ايران مشاهده شده است.
شايان ذکر است که گونه آخر بسيار براي گياهان خطرناک بوده و ناقل بسياري بيماري ها ي ويروسي به شمار مي رود.
فرق دگرديسي در مگس هاي سفيد با بقيه حشرات چيست؟
دگرديسي در مگس هاي سفيد از نوع بينابين بوده و در منابع مختلف گاهي از آن به عنوان (Intermediate metomorphosis) نام برده مي شود. در سفيدبالک ها بخشي از رشد بال خارجي و بخشي ديگر از رشد داخلي مي باشد که به آن دگرديسي بينابين گويند.
گروه مهم ديگر حشرات راسته هميپترا ، شپشک ها هستند که از جمله مهم ترين آفات گياهان زينتي به شمار مي آيند. اين حشرات در جمعيت هاي بسيار انبوه و روي انواع گياهان زينتي ادامه حيات مي دهند و حشرات ريزي هستند .
جنس ماده اين حشرات بدون تحرک بوده و در روي گياهان بخش اعظم عمر خود را بصورت ثابت سپري مي کنند و از شيره گياهان تغذيه مي نمايند.
اما جنس نر اين حشرات بعد از اينکه توليد و ظاهر شدند از زير س ِ پ َ ري که توليد کرده اند خارج مي شوند، لازم به ذکر است که گونه نر اين حشرات بالدار مي باشند.
شپشک هاي نر را به دو صورت مي توان از شته ها و پشه ها تشخيص داد
- بال هاي عقب در شپشک هاي نر از بين رفته در حاليکه شته ها و پشه ها داراي دو جفت بال هستند.
- شپشک هاي نر در انتهاي بدن خودشان داراي زائده هاي بلند و ميله اي شکل مي باشند.
بوسيله اين دو راه مي توان اين حشرات را از هم تشخيص داد.
رشد و نمو شپشک ها در گونه هاي مختلف متفاوت بوده و در اکثر آن ها پوره سن يک فعال است و داراي پا و شاخک بوده و قادر به حرکت مي باشند. اين حشرات پس از ظهور از داخل تخم خارج شده و مدتي را در سطح گياهان جستجو مي کنند تا محيط مناسبي را پيدا کنند.
پوره سن يك حشرات قادر است حدود تا روز بدون غذا زنده بماند و در واقع وسيله ي انتشار شپشک ها، پوره سن يك ميباشد كه خود نيز توسط باد يا ساير عوامل بر روي گياهان منتقل مي شوند.
شپشک هاي نر پس از طي مراحل رشد و نمو از داخل س ِ پ َ ر خارج شده و آزادانه به اطراف پرواز مي کنند در حاليکه شپشک هاي ماده بعد از اينکه پوره سن يک، خرطوم خود را به داخل گياه فرو کرد، بقيه عمر خود را ثابت و بدون تحرک روي گياه مانده و حتي پس از مرگ نيز روي گياهان باقي مي مانند.
شپشک ها از آفات بسيار مهم گياهان زينتي بوده و تغذيه آن ها در جمعيت هاي بالا منجر به خشک شدن سرشاخه ها، و حتي خشک شدن کامل درختان يا گياهان زينتي مي شود.
اکثر شپشک هاي ماده، تخم شان را در زير بدن يا در زير سپر قرار مي دهند. تعداد تخم گذاري در شپشک هاي ماده بسيار زياد و حدود آن بين تا مورد مي باشد. البته در مواردي تعداد اين تخم ها به هزار عدد نيز مي رسد.
( Margarodidae)
اولين گروه ، خانواده ( Margarodidae) مي باشد که در برگيرنده بزرگترين گونه از شپشک ها مي باشد که طول بدن آن ها در بعضي از گونه ها در نواحي گرمسيري به حدود ميلي متر مي ر س د. يکي از گونه هاي مهم اين خانواده گونه ( Icerya purchasi) مي باشد که در شمال ايران بر روي مرکبات ، يا مرکباتي که به صورت زينتي در منازل وجود دارند فعاليت مي کنند. اين آفت يک گونه وارداتي است، و براي کنترل آن نيز نوعي کفش دوزک بنام کفش دوزک استراليايي به ايران وارد شده .
( Coccidae)
گروه ديگر از شپشک ها ، خانواده ( Coccidae) و شپشک هاي نرم تن يا ( Soft scales) هستند که اين شپشک ها در جمعيت هاي بالا، و بر روي شاخ و برگ گياهان فعاليت مي کنند. اين حشرات از شيره گياهي تغذيه کرده و خسارات سنگيني به انواع گياهان، از جمله گياهان زينتي وارد مي کنند. اين شپشک ها بر خلاف شپشک هاي خانواده ( Diaspididae) يا سپردار ، عموماً داراي پا و شاخک بوده و قابل رو ي ت ميباشند . به علاوه اين شپشک ها در قسمت عقبي بدن داراي شياري به نام شيار مخرجي يا (Anal cleft) هستند و از اين طريق هم شپشک هاي نرم تن قابل شناسايي هستند . تعدادي از گونه هاي اين خانواده که رو ي گياهان زينتي فعاليت مي کنند عبارتند از:
- ( Coccus hesperidum) يا شپشک خرز هر ه
- ( Saissetia oleae)
- ( Saissetia coffeae)
اين سه گونه داراي دامنه ميزباني بسيار وسيعي هستند بطوريكه دامنه ميزباني آن ها بيش از صد گونه از گياهان را شامل مي شود. به همين جهت بر حسب نام نمي توان در مورد آنها قضاوت کرد. طول اين شپشک ها حدود ميلي متر و بدنشان حالت نيم کروي دارد.
( Diaspididae)
اما در خانواده شپشک هاي ( Diaspididae) سطح بدن عموماً مسطح است. در بعضي از گونه ها هر شپشک ماده حدود تا تخم و در مورد ( Saissetia Coffeae) بيش از هزار تخم توليد مي کند. تخم هاي توليد شده در سطح زيرين بدن حشره ماده قرار دارند. وقتي تخم ريزي اين حشره به پايان مي رسد شپشک ماده از بين مي رود و بدن آن محفظ و سپري براي تخم ها مي شود.
پوره اين حشرات در سن اول از زير بدن شپشک ماده خارج و در محيطي مناسب مستقر مي شوند. در بقيهي عمر شپشكهاي ماده بصورت ثابت در روي گياه باقي ميمانند.
جنس هاي نر جمعيت خيلي كمي دارند و در طبيعت بندرت ديده ميشوند و بر خلاف نوع ماده ، حشراتي فعال و قادر به پرواز هستند.
به طور کلي عمر شپشک هاي خانواده ( Coccidae) حدود تا روز است و بيشترين جمعيت آن ها در فصل پائيز مشاهده مي شود.
نوع ديگر از شپشک هاي اين خانواده ( Diaspididae) يا شپشک هاي سپردار (Armored scales) هستند. اين شپشک ها در جمعيت هاي بسيار بالا و روي سر شاخ هها و برگ گياهان زينتي زيست مي کنند و باعث خشک شدن و در مواردي حتي باعث نابودي کامل درختان و گياهان زينتي مي شوند.
در حشرات سپردار، نوع ماده تغيير شکل زيادي پيدا کرده اند و شباهت چنداني به حشرات ندا ر ند . در بسياري از گونه ها پاها، شاخک ها و چشم ها به طور کامل از بين رفته و اين حشرات بدن ديسکي شکل پيدا کرده اند.
در اين حشرات ، مشابه حشرات خانواده كوكسيده ( Coccidae) پوره سن يك بعد از ظهور ، با پيدا كردن محيط مناسب خرطوم خود را در داخل بافت گياه فرو مي کند و شروع به تغذيه از شيره گياهي مي نمايد.
نکته مهم ديگر در مورد اين حشرات اين مي باشد که تعداد زيادي از آنها وارداتي هستند. به عبارت ديگر همراه با محصولات کشاورزي و گياهان زينتي وارد ايران ميشوند .
تعدادي از مهم ترين آفات گياهان زينتي اين راسته عبارتند از:
- Aonidiella citri
- Chrysomphalus dictyospermi
- Quadraspidiotus Perniciosus
- Lepidosaphes malicola
- Lepidosaphes ulmi
( Pseudococcidae)
خانواده ديگر اين راسته ( Pseudococcidae) هستند که به اين ها (Mealy bugs) يا شپشک هاي آردآلود گفته مي شود. اين نام از آن جهت براي اين حشرات انتخاب شده است که سطح بدن اين شپشک ها بوسيلهي مقدار زيادي ترشحات مومي و آردي پوشيده شده است. در اين گونه از شپشک ها حلقه بندي بدن مشخص و داراي پا و شاخك هستند و در روي گياهان آزادانه حركت ميكنند. اين شپشک ها در مناطق طبيعي زيست مي کنند و جزء آفات مرکبات و تعداد زيادي از گياهان زينتي هستند.
مهم ترين گونه اين حشرات در ايران عبارتند از:
- Pseudococcus
که اين دو خانواده از مهم ترين گونه هايي هستند که در شرايط گلخانه اي به گياهان زينتي خسارت وارد مي کنند. قابل توجه است كه گونه ( Planococcus citri) بر خلاف بق ي ه شپشک ها ي اين خانواده از حشرات دو جنسي ميباشند. براي توليد مثل نياز به جفت گيري ميان حشرات نر و ماده ميباشد و در واقع روش بکرزايي در اين حشرات ديده نمي شود.
حشرات نر شپشک هاي آرد آلود و بالدار در طبيعت بندرت ديده مي شوند و اندازه بدن آن ها به; ميلي متر مي رسد.
آيا شپشک هاي آرد آلود بر روي ميوه ها هم فعاليت دارند؟
شپشک هاي آرد آلود در همه ي بخش هاي گياه فعاليت مي کنند در حاليکه شپشک هاي خانواده ( Diaspididae) يا ( Coccidae) بيشترين تراکم را روي شاخه ها دارند، هر چند ممکن است روي ميوه و برگ نيز مشاهده شوند.
بدليل اينكه شپشكها جزء آفات وارداتي براي ايران هستند و دشمنان طبيعي براي آنها وجود ندارد، به عنوان مهمترين آقات گياهان زينتي بشمار ميروند.
( Thysanoptera) در برگيرنده ي حشرات بسيار کوچکي با طول بدن تا ; ميلي متر مي باشد. اين حشرات از شيره ي گياهي روي برگ ها با تراکم هاي زياد تغذيه مي کنند و بدين وسيله به گياهان خسارت وارد مي کنند. همچنين در روي گل هاي زينتي مخصوصاً روي خود گل ها با جمعيت بالا و در لاب ه لاي گلبرگ ها از شيره گياهي تغ ذ يه مي کنند. تغذيه تريپسها از گل ها باعث ايجاد لکه هاي زرد رنگ در روي گل ها و برگ هاي گياهان مي شود و اگر تغذيه با تراکم بالا باعث خشک شدن برگ گياهان نيز مي گردد.
تفاوت بين قطعات دهاني تريپس ها با شته ها
قطعات دهاني در تريپس ها، تقريباً يک ساختمان نامتقارن و مخروطي شکل دار د. در قسمت پشتي آن لب بالا، قسمت جانبي را آرواره هاي پائيني يا (Maxillae) و قسمت زيرين را لب پائين تشکيل مي دهد و داراي سه ( Stylet) ميباشد ، بر خلاف قطعات دهاني شته ها که داراي چهار ( Stylet) مي باشند. تريپس ها داراي قطعات دهاني سه ( Stylet) هستند. يکي از آن ها مربوط به آرواره بالا و دو تاي ديگري مربوط به آرواره ي پائين ميباشد در واقع در تريپس ها يكي از آرواره هاي بالا از بين رفته است.
تريپس ها به دو زير راسته تقسيم مي شوند که عبارتند از:
( Tubuifera) ( Terebrantia) حشرات زير راسته ( Terebrantia) داراي شکم با انتهاي مخروطي و تخم هاي ريز هستند، لذا اين حشرات تخم خود را در داخل بافت گياهان قرار مي دهند. اما در زير راسته ( Tubuifera) حلقه هاي انتهايي شکم اين حشرات باريک شده و ساختمان لوله اي شکل پيدا کرده است. اين حشرات تخم خود را در شکاف هاي مختلف، در محل هاي مختلف يا زير پوسته درختان قرار مي دهند. در زير راسته ( Terebrantia) ، خانواده هاي ( Aeolothripidae) و ( Thripidae) از اهميت ويژه اي برخوردارند. تعدادي از گونه هاي اين دو خانواده، در روي گياهان زينتي ايجاد خسارت مي کنند. مخصوصاً خانواده ( Thripidae) در صدمه زدن به گياهان از اهميت زيادي برخوردارند. يکي ديگر از گونه هاي تريپس ها به نام ( Thrips tabaci) در تمام جهان انتشار يافته اند كه در گلخانه ها و بر روي گياهان زينتي مشاهده مي شو ن د. اين حشرات در تراکم هاي بالا و بر روي گياهان زينتي فعاليت مي کنند و خسارات سنگيني به محصولات گلخانه اي و گياهان زينتي وارد مي کنند. در زير راسته ( Tubulifera) خانواده ( Phlaecthripidae) داراي اهميت بيشتري مي باشد و در کشور ما نيز نمونه هايي از آن گزارش شده است.
تريپس ها حشراتي شکارگر هستند، گرچه برخي گونه ها ي گياهخوار و برخي ديگر از اسپور قارچ تغذيه مي کنند . دگرديسي در تريپس ها همانند شپشک هاي نوع نر مي باشد. در واقع دگرديسي بينابين ي دارند، بخشي از رشد بال ها در طي سنين اول تا دوم پ ورگي در داخل بدن و بخشي از رشد بال ها در خارج بدن اتفاق مي افتد. تريپسها غالباً مرحله شفيرگي را در سطح خاک، يا داخل خاک تا حدود عمق سانتي متري طي مي کنند، بنابراين مبارزه با آن ها بسيار مشکل است. زيرا با مبارزه شيميايي يا بيولوژيکي بر آن بخش از حشرات که در داخل خاک قرار دارند تاثيري ندارد. سخت بالپوشان ( Coleoptera)
نام ( Coleo) به معناي غلاف يا (Sheath) است به اين معنا كه بال جلو در اين حشرات تبديل به ساختماني غلاف مانند شده است که وظيفه حف ا ظت از بدن را انجام مي دهد و نقشي در پرواز ندارد که به آن اليترون يا اليترا گفته مي شود. در اين راسته (سخت بالپوشان) حدود سيصد هزار گونه تا بحال شناخته شده اند.
اين حشرات در محيط ها ي مختلف زندگي ميكنند و از انواع مواد غذايي، درختان ميوه، درختان جنگلي و گياهان ز نيتي تغذيه مي کنند.
در اين راسته گروهي گياهخوار نيز وجود دارند که تمام قسمت هاي گياه را مو ر د هجوم قرار مي دهند و بعضي ديگر نيز برگ خوار هستند. بعضي از آن ها از چوب و گروهي از حبوبات و خشکبار تغذيه مي کنند. تعدا د ي از آن ها شکارگر مي باشند و از انواع حشرات مضر تغذيه مي کنند، دسته اي ديگر از اين حشرات نيز آبزي هستند.
در کل راسته ( Coleoptera) به دو زير راسته ( Adephaga) و ( Polyphaga) تقسيم مي شو ند.
زير راسته ( Adephaga) و ( Polyphaga) از طريق ويژگي هاي اولين حلقه شکم قابل تفکيک هستند . در زير راسته ( Adephaga) ، پيشران ( Coxa) پيشروي کرده است و ضلع عقبي اولين حلقه شکم را به دو قسمت تقسيم مي کند، در حاليکه در زير راسته ( Polyphaga) اولين حلقه شکم کامل است.
( Adephaga)
در زير راسته ( Adephaga) تعدا د ي از گونه ها آبزي هستند مانند خانواده ( Gyrinidae) ، ( Haliplidae) ، و خانواده ( Dytiscidae) که لاروها و حشرات کامل آن ها در محيط آب از ساير حشرات، بندپايان و حتي در مواردي گونه هايي از خانواده ( Dytiscidae) از ماهي هاي کوچک و قورباغه ها تغذيه مي کنند.
در زير راسته ( Adephaga) تعدا د ي از گونه ها شکا ر گرند مانند خانواده ( Carabidae) که به آن ها (Ground beetle) نيز گفته مي شود.
اين حشرات در شب فعاليت مي کنند و از شته ها، گياهان علوفه اي و فلات تغذيه مي کنند.گونه ديگر اين حشرات، خانواده ( Staphylinidae ) مي باشند، که شامل گو ن ه هاي شکارگر نيز هستند. در مو ا ردي ديده شده که اين حشرات به انسان نيز خسارت وارد مي کنند.
( Polyphaga)
زير راسته ( Polyphaga) از نظر تعداد گونه ، فراواني بيشتري دارند و تعداد زيادي از گونه هاي اين زير راسته گياهخوار مي باشند و از قسمت هاي مختلف گياه از جمله برگ، گل، ساقه و حتي ريشه تغذيه مي کنند.
در ادامه به خانواده هاي اين زير راسته اشاره مي کنيم:
خانواده ( Hydrophilidae) ، که حشراتي آبزي، و متعلق به زير راسته ( Polyphag) هست. در محيط آب اين حشرات شکارگر ، از ساير موجودات محيط هاي آبي تغذيه مي کنند.
خانواده ( Scarabaeidae ) گونه هايي از اين حشرات از آفات بسيار مهم گياهان به شمار مي روند. در بسيار ي از گونه هاي اين حشرات ، مرحله لاروي در داخل خاک سپري مي شو د. لارو ها ي اين خانواده به مدت يکسال و گاهي بيش از يکسال را در داخل خاک و از ريشه گياهان مختلف، مخصوصا ً گياهان دائمي تغذيه مي کنند.
خانواده ديگر اين راسته، خانواده ( Buprestidae) مي باشد. اين گونه از سوسک ها در قسمت هاي انتهاي بدن خود بالي بريده شده دارند با بدني فوق العاده سخت و محکم. بيشتر گونه هاي اين حشره چ و ب خوار مي باشن د و لارو خود را در براي تغذيه از چوب درختان، در داخل تنه درختان قرار مي دهند.
تعدادي از گونه هاي اين حشرات مانند( Capnodis cariosa) و ( Capnodis tenebrionis) از آفات مهم درختان ميوه به شمار مي آيند.
تعداد زيادي از سخت بالپوشان شکارگر هستند و از مهم ترين شکارچيان اي ن خانواده ( Coccinellidae) يا کفش دوزک ها مي باشند. اين حشرات اکثرا از شته ها تغذيه کرده و براي گياهان جزء حشرات مهم و مفيد به شمار مي روند.
کفش دوزک ها در اينجا به نمونههايي از کفش دوزک ها ي شکارچي آفت اشاره ميشود:
در اي را ن حدود پنجاه گونه از کفش دوزک ها شناسايي شده اند مانند کفش دوزک هفت نقطه اي با نام لاتين ( Coccinella septempunctata) و نمونه ديگر به نام ( Adonia variegata) ، گونه هاي مختلف جنس ( Sthetorus) که از كن ه هاي گياهي تغذيه مي کنند و تعداد ديگر از گونه ها مثل( Exochomus nigromaculutus) و .... اين ها در طبيعت از انواع حشرات به ويژه شته ها تغذيه مي کنند.
خانواده ي مهمي که جز ء آفات بشمار مي رود ( Chrysomelidae) نام دارد. اين خانواده اغلب از برگ گياهان مختلف تغذيه مي کنند و بعضي از گونه هاي آن در اي را ن از جمله آفات خيلي مهم در روي سيب زميني هستند مانند گونه ( Leptinotarsa decemlineata) .
گروه ديگري از سخت بالپوشان بر روي حبوبات و خشکبار فعاليت مي کنند مانند خانواده ( Bruchidae) ، ( Curculionidae) و ... که از آفات مهم خشکبار به شمار مي آيند و سالانه حدود تا درصد از محصولات کشاورزي در محيط هاي انبار را از بين مي برند.
همانطور که گفته شد، سخت بالپوشان راسته اي بسيار بزرگ مي باشد که حدود هزار از آن ها شناسايي شده است و بسياري از آن ها جز ء آفات مهم گياهان زراعي بشمار مي روند. و تعدادي در شرايط بخصوص از آفات گياهان زينتي هستند.
در اين ميان خانواده ( Curculionidae) رتبه اول را در آفات دارد، البته در اين خانواده سوسک هايي مانند خانواده ( Scarabaeidae) گاهي در روي گياهان ز ينتي وجود دارند يا حشرات کامل آنها از گرده ي گياهان تغذيه کنند، اما لاروهاي آنها در داخل خاک بوده و از ريشه گياهان ز ينتي و اکثر آن ها از ريشه گياهان دائمي تغذيه مي کنند.
* راسته ديپترا ( Diptera )
راسته ديپترا ( Diptra) دربرگيرنده دو گروه عمده از حشرات يعني پشهها و مگسها است. ديپترا به معناي دو بال است يعني يك جفت بال عقبي اين حشرات از بين رفته و به اعضايي به نام هالتر (Halter) يا بالانسير ( Balancier) تبديل شده كه وظيفه حفظ تعادل حشره به هنگام پرواز بر عهده دارد.
در راسته ديپترا لاروها و حشرات كامل در محيطهاي مختلفي ديده ميشوند كه تعدادي از آنها گياهخوار، تعدادي نيز شكارگر و آبزي هستند.
راسته ديپترا به دو زير راسته تقسيم ميشوند:
1- زير راسته نماتوسرا ( Nematocera) كه دربرگيرنده پشهها است.
2- زير راسته براكيسرا ( Brachycera) .
در زير راسته نماتوسرا كه دربرگيرنده پشهها است، شاخكها بلند است يعني تعداد بندهاي شاخهها بيش از سه عدد است. در حاليكه در زير راسته براكيسرا عموماً شاخكها سه بندي بوده و عضوي مو مانند به نام آريستا ( Arista) در انتهاي بند سوم وجود دارد.
زير راسته نماتوسرا از مهمترين حشرات بهداشتي هستند كه در ذيل به تعدادي از خانوادههاي آن اشاره ميكنيم:
خانواده كوليسيده ( Culicidae) انتشار جهاني دارد و همه مردم با اين حشرات آشنا هستند. اين حشرات خونخوار بوده و ناقل بيماريهاي خطرناكي ميباشند. از جمله گونههاي اين خانواده پشههاي آنوفل است كه بيماري مالاريا را منتقل ميكنند.
خانواده تيپوليده ( Tipulidae) در واقع بزرگترين خانواده راسته دوبالان است كه در طبيعت به وفور ديده ميشود و لاروهاي آنها از مواد آلي تغذيه ميكنند. حشرات كامل داراي پاهاي بسيار بلند و شكننده هستند و گاهي وارد منازل ميشوند.
خانواده سيسيدومئيده ( Cecidomyiidae) است كه تعدادي از آنها گياهخوار هستند واز آفات مهم به حساب ميآيند.
خانواده آفيدوليتسآفيدومايزا ( Aphidoletes aphidomyza) است كه شكارگر هستند و از حشرات مضر تغذيه ميكنند.
خانواده كايرونوميده ( Chironomidae) است كه آبزي بوده از موجودات مختلف و منابع گياهي در داخل آب تغذيه ميكنند.
گونههاي زير راسته براكيسرا كه بيشتر بر روي گياهان زينتي ديده ميشوند به سه گروه تقسيم شدهاند:
1- آسيلومورفا Asilomorpha
2- مسكومورفا Muscomorpha
3- تابانومورفا ( Tabanomorpha)
- خانواده آسيلو مورفا ( Asilomorpha) : مگس هايي هستند كه يك خانواده از آنها به نام آسيليده ( Asilidae) و ديگري رابر فلايز (Robber flies) است. اين مگسها در واقع بسيار بزرگ و شكارگر هستند و در طبيعت از بسياري حشرات حتي از زنجرههاي بسيار بزرگ تغذيه ميكنند و جزء حشرات مفيد ميباشند.
آيا از مگسهاي خانواده آسيليده امروزه در مبارزه بيولوژيكي استفاده ميشود؟
از مگسهاي خانواده آسيليده بعنوان آفت بيولوژيك استفاده نشده است ولي بهرحال تعدادي از حشرات در طبيعت شكارگر هستند و در كاهش تمام جميعت آفات نقش ارزندهاي را ايفا ميكنند ولي بدليل اينكه تمايل خاصي به تغذيه از يك گونه خاص ندارند عموماً از اينها در كنترل بيولوژيك استفاده نميشود.
- خانواده تابانو مورفا ( Tabanomorpha) : مگسهاي اين خانواده مثل خانواده تابانيده بر روي چهارپايان و احشام ايجاد بيماري ميكنند و در واقع مراحل لاروي خود را داخل بدن احشام اهلي و وحشي سپري ميكنند و در داخل بدن احشام (مثل اسب و گوزن) بيماريهاي خطرناكي را ايجاد ميكنند.
- خانواده مسكو مورفا ( Muscomorpha) : مگسهاي اين خانواده فوقالعاده مهم و بزرگ هستند. تعدادي از مگسهاي اين خانواده از گياهان تغذيه ميكنند و تعدادي نيز مثل خانواده تاكينيده ( Tachinidae) از جمله مهمترين دشمنان طبيعي آفات هستند لذا تعدادي از گونههاي اين خانواده در كنترل بيولوژيك آفات مورد استفاده قرارگرفته است.
آيا از راسته مسكو مورفا خانوادهاي وجود دارد كه گونههاي آن از آفات گياهان زينتي محسوب بشوند؟
مهمترين خانواده زير راسته مسكو مورفا كه آفت گياهان زينتي بوده خانواده آگرومايزده ( Agromyzidae) است كه تحت نام ليف ماينرز (Leaf miners) يا مينوز نام برده ميشود. مراحل لاروي اين دوبالان در داخل پارانشيم برگ سپري ميشود و تخمهاي خودشان را در داخل بافت گياهان مختلف قرار ميدهند، و لارو آنها در داخل پارنشيم برگ بين اپيدرم پشتي و اپيدرم زيرين تونل و گالريهايي بشكلهاي مختلف ايجاد ميكنند. در تراكمهاي بالا در روي هر برگ ممكن است حدود 20 لارو بتوانند رشد و نمو بكند.
از ديگر خانواده هاي راسته مسكومورفا خانواده تفراتيده (Tephritidae) است كه گونههاي مختلف آن مثل سراتيتس كاپيتاتا (Ceratitis capitata) و رائگوليتيس پومونلا (Rhagoletis pomonella) از آفات مهم درختان ميوه به حساب ميآيند.
همچنين خانواده آنتوميليده ( Anthomyliidae) است كه تعدادي از گونههاي آن از گياهان تغذيه ميكنند. خانواده ساركوفاژيده ( Sarcophagidae) و كاليفوريده ( Calliphoridae) نقش تميز كننده محيط را بعهده دارند. تعدادي از گونههاي خانواده كاليفوريده در روي احشام (مثل گاو و گوسفند) ايجاد بيماريهايي ميكنند كه در مواردي منجر به مرگ آنها ميشود، لذا براي كنترل آنها در كشورهاي آمريكايي از روش عقيم كردن نرها و رهاسازي آنها استفاده شده است كه نتايج خوبي به همراه داشته است.
خانواده تاكينيده ( Tachinidae) از ديگر خانوادههاي مهم زير راسته مسكومورفا است كه همه گونههاي آنها بدون استثناء پارازيت گروههاي مختلف حشرات مثل لارو پروانهها بشمار مي روند.
خانواده ديگر اين زير راسته اواستريده ( Oestridae) است كه مثل خانواده تابانيده پارازيت چهارپايان اهلي ميباشد. * پروانهها (Lepidoptera)
پروانهها حشراتي هستند كه تقريباً همه مردم آنها را ميشناسند و داراي چهار بال هستند كه سطح بالها بوسيله پولك پوشيده شده است. لارو همه گونههاي پروانهها به استثنا چند گونه محدود از گياهان مختلف تغذيه ميكنند. تعدادي از گونهها در اين راسته از آفات بسيار مهم درختان ميوه و تعداد معدود ديگر در شرايط گلخانهاي جزء آفات گياهان زينتي به شمار ميروند.
براي شناسايي و تفكيك گروههاي مختلف پروانهها، دو ويژگي مهم الف) رگبندي بال و ب) مكانيسم جفتشدن بالهاي جلو و عقب به هنگام پرواز قابل توجه است. رگبندي بال در پروانهها نسبتاً ساده و تعداد رگهاي عرضي و طولي كم است.
در پروانهها چهار مكانيسم براي جفت شدن بالهاي جلو و عقب به هنگام پرواز وجود دارد كه عبارتند از:
1- فيبولا (Fibula)
2- ژوگوم (Jugum)
3- فرنيلوم (Frenulum)
4- هيمورال اَنگِل (Humeral angle)
عمده پروانههاي روز پروازي كه در طبيعت مشاهده ميشوند داراي مكانيسم هيمورال انگل هستند. لارو پروانهها بصورتهاي مختلفي از گياهان تغذيه ميكنند. تعدادي از آنها آزادانه از قسمتهاي مختلف گياه مانند برگ، ميوه يا گل تغذيه ميكنند و يا در داخل شاخه و تنه درختان بافت چوبي گياه را استفاده ميكنند. تعداد معدودي از گونهها هم جزء آفات انباري هستند و در شرايط انباري از انواع خشكبار تغذيه ميكنند.
راسته لپيدوپترا به پنج زير راسته تقسيم ميشود كه عبارتند از:
1. زوگلوپترا (Zeugloptera) ؛ تنها پروانههايي هستند كه داراي آرواره بالا ميباشند. بنابراين توانايي تغذيه از مواد جامد مثل گرده گلها را دارند و اين ويژگي در ساير پـروانـههـا ديــده نميشـود. در ايـن زيـر راستــه خـانـواده ميـكروپـتريـژيـده (Micropterygidae) حائز اهميت است.
2. زير راسته داكنونيفا (Dacnonypha) ؛ گرچه حشرات كامل داراي آرواره هستند ولي آروارههايشان غيرفعال است. در واقع گالههاي مربوط به هر يك از آروارههاي پايين بهم متصل شده و خرطوم را بوجود آوردهاند كه بوسيله آن از مواد مايع تغذيه ميكنند.
3. زير راسته اكسوپوريا (Exoporia) ؛ در اين راسته خانوادهاي به نام هيپاليده (Hepialidae) وجود دارد كه از نظر شكل ظاهري شباهت به پروانههاي اسفينژيده (Sphingidae) دارد ولي لاروهاي آنها عموماً از ريشه گياهان تغذيه ميكنند.
4. مونوتريزيا (Monotrysia) ؛ تعدادي از گونههاي مونوتريزيا بصورت مينوز فعاليت ميكنند. مهمترين خانواده اين زير راسته استيگمليده (Stigmellidae) است كه لاروهاي آن از پارانشيم برگهاي گياهان تغذيه ميكنند.
5. بزرگترين زير راسته ديتريسيا (Ditrysia) است؛ عمده پروانهها در اين زير راسته تقسيمبندي ميشوند كه به تعدادي از خانوادههاي آن اشاره ميكنيم:
- خانواده تينيئيده (Tineidae) يكي از خانوادههاي زير راسته ديتريسيا است كه عموماً لارو آنها از منسوجات تغذيه ميكنند.
- ليونيتيده(Lyonetidae) و گراسيلاريده (Gracillaridae) نيز مينوز هستند كه لاروهايشان در بين اپيدرم فوقاني و زيرين برگ از پارانشيم برگ گياهان تغذيه ميكنند.
- خانواده پيهريده (Pieridae) كه در واقع روز پرواز بوده و جزء آفات مهم كَلَم هستند. اين خانواده داراي دامنه ميزباني نسبتاً وسيعي هستند و امكان فعاليت آنها در شرايط گلخانهاي روي محصولات گلخانهاي وجود دارد.
- خانواده ليكينيده (Lycaenidae) ؛ تعدادي از لاروهاي گونههاي اين خانواده در لانه مورچهها زندگي ميكنند. در واقع مورچهها تعدادي از جمعيت خودشان را در اختيار لارو اين پروانهها قرار ميدهند و اينها هم از مراحل مختلف قبل از بلوغ مورچهها تغذيه ميكنند و توليد عسلك كرده كه مورچهها از عسلك توليد شده توسط اين لارو پروانهها تغذيه ميكنند.
* پروانههاي باتر فلاي (Butterfly) يا پروانههاي روز
1- اسفينجيده (Sphingidae) تعدادي از گونههاي اين خانواده در داخل كندوهاي زنبــور عســل زندگي ميكنـند. گـونـهاي بـه نــام اكـرونتيـا اوتـروپـوس (Acherontia atropos) جزء آفات مهم زنبور عسل به شمار ميرود. گونههاي ديگر اين خانواده از گياهان تغذيه ميكنند. ويژگي بارز لاروها داشتن شاخي در انتهاي بدن ميباشد كه به شناسايي آنها كمك ميكند.
2- خانواده ساتورنيده (Saturnidae) شامل بزرگترين پروانههاي موجود در ايران ميباشد. گونه پر طاووسي گلابي بزرگترين پروانهاي است كه در ايران وجود دارد.
3- نيمفاليده (Nymphalidae)
4- ساتي رئيده (Satyridae)
5- پاپيليونيده (Papilionidae)
6- دانائيده(Danaidae)
و تعدادي ديگر از خانوادهها كه لاروشان عموماً در روي گياهان مرتعي و يا درختان ميوه از برگ گياهان تغذيه ميكنند. اين پروانهها جزء آفات هم محسوب نميشوند و تحت كنترل دشمنان طبيعي هستند.
بسياري از پروانههاي روز پرواز جزء آفات مهم نيستند ولي تعدادي از پروانههاي شب پرواز تحت نام موس (Moths)در خانوادههاي نوكتوئيده (Noctuidae) و پيراليده(Pyralidae) از آفات بسيار مهم محصولات زراعي و گياهي مختلف هستند.
بطور كلي جمعيت موجودات بوسيله دو دسته از عوامل كنترل ميشوند.
الف) عوامل طبيعي مثل سرما؛
ب) دشمنان طبيعي.
به همين دليل در گذشته كشاورزان در زمستان زمينهايشان را آب ميدادند تا زمين يخ ببندد و بسياري از شفيره آفات مهم كه در داخل خاك زندگي ميكردند به اين طريق از بين بروند.
از عوامل كنترل كننده دشمنان طبيعي لارو پروانهها عمدتاً زنبورهاي براكلونيده (Braclonidae) و مگسهاي خانواده تاكي نيده (Tachinidae) ميباشند كه از اهميت زيادي برخوردارند.
* هايمنوپترا (Hymenoptera)
راسته بال غشائيان يكي از سودمندترين گروههاي حشرات است. اين راسته در برگيرنده تعدادي از گونههاي پارازيتوئيد و شكارگر حشرات است كه نقش ارزندهاي در ايجاد تعادل جمعيت گونههاي مختلف دارد. همچنين از مهمترين گرده افشانهاي گياهان بوده و تعداد كمي هم گياهخوار ميباشند. اين راسته از نظر بيولوژيك و زيست شناسي بسيار متنوع بوده و تعدادي از آنها بصورت انفرادي زندگي ميكنند و تعداد ديگري هم داراي زندگي اجتماعي در سطوح مختلف هستند. عاليترين سطح زندگي در برخي از گونههاي اين راسته مثل زنبورهاي خانواده آپيده (Apidae) و زنبور عسل معمولي ديده ميشود.
گونههاي بالدار زنبورها چهار بال دارند كه غشايي بوده و بالهاي عقب كوچكتر از بالهاي جلويي است و بوسيله قلابهاي بسيار ريزي به نام هامولي (Hamuli) به بالهاي جلو متصل ميشوند و سبب هماهنگ شدن بالهاي جلو و عقب به هنگام پرواز ميشوند.
زنبورها داراي دگرديسي كامل هستند و شفيره آنها از نوع اكسريت (Exarate) يا آزاد است. در اين نوع شفيره شاخك، پاها و بالها آزاد است و بنابراين شبيه به يك حشره كامل موميايي شده بنظر ميرسد. لاروها در تعدادي از زنبورها از نوع اروسيفرم (Eruciform) و در اكثر آنها از نوع ورميفرم (Vermiform) هستند. لارو اروسيفرم زنبورها كه مربوط به زير راسته سيمفيتا(Symphyta) است از طريق بيش از پنج جفت پاي كاذب شكمي يا پرولگ (Proleg) از لارو پروانهها تشخيص داده ميشود.
زنبورها به دو دسته تقسيم ميشوند كه عبارتند از :
1. سيمفيتا (Symphyta)
2. آپوكريتا (Apocrita)
سيمفيتا (Symphyta)
در زير راسته سيمفتيا پاي عقبي زنبورها در قاعده حداقل سه سلول بسته دارد بعلاوه يك شكم عريض كه به قفسه سينه متصل ميشود. اكثر گونههاي اين زير راسته گياهخوار هستند. در حاليكه در زير راسته آپوكريتا شكم باريك شده و از طريق يك ساقه به قفسه سينه متصل ميشود و در بال عقبي، بيش از دو سلول بسته وجود دارد. در ضمن اغلب شكارگر يا پارازيتوئيد هستند و كمي هم گياهخوار ميباشند. اكثر گونههاي زير راسته سيمفتيا خانوادههاي متعددي در ايران دارند كه در ذيل به آنها اشاره ميشود:
1. آرژيده (Argidae)
2. پامفيليده (Pamphilidae)
3. سفيده (Cephidae)
4. تنتتردينيده (Tenthredinidae)
5. زايليده (Xyelidae)
6. اوروسيده (Orussidae)
بجز گونههاي خانواده اوروسيده كه پارازتيوئيد سوسكهاي چوبخوار خانوادههاي سرامبيسيده (Cerambicidae) و بپرستيده(Buprestidae) هستند، بقيه خانوادههاي اين زير راسته گياهخوار هستند. مثلاً در خانواده آرژيده گونهاي به نام آرژ رزه (Arge rosae) از گل رز تغذيه ميكند كه در شمال ايران انتشار دارد.
در خانواده سفيده گونههايي مانند سفوس سينكتوس(Cephus Cinctuse) و سفوس پيگمئوس (Cephus Pygmaeus) از غلات تغذيه ميكنند.
در خانواده تنتردينيده(Tenthredinidae) گونههاي كاليروآليماسينا(Caliroa limacina) و هاپلوكامپابويس (Haplocampa brevis) در روي درختان ميوه به عنوان آفت مطرح هستند. و از خانواده سريسيده در شمال ايران گونهاي به نام سيركسسا (Sirex sah) بر روي صنوبر و نارون خسارت ايجاد ميكند. پس در زير راسته سيمفتيا بجز تعداد معدودي از خانواده اوروسيده و بقيه خانوادهها عموماً گياهخوار هستند.
آپوكريتا (Apocrita)
زنبورهاي خانواده آپوكريتا به دو دسته تقسيم ميشوند:
1. آكولئاتا(Aculeata) ؛ در اين گروه تخمريز به نيش تبديل شده است. نيش يك مكانيزم دفاعي است كه براي تزريق سم به بدن طعمه بكار ميرود.
2. پارازتيكا(Parasitica) ؛ در اين گروه تقريباً اكثريت گونهها تخمريز هستند و در واقع وظيفه تخم ريزي را بر عهده دارند.
از گروه آكولئا تا زنبورهاي خانواده وسپيده (Vespidae) داراي زندگي اجتماعي هستند. گونه وپا اورينتاليس(Vepa Orientalis) در اين خانواده، يك زنبور قهوهاي رنگ بزرگ است. خانوادههاي وسپيده و همچنين اسفيسيده (Sphecidae) كه دربرگيرنده گونههاي انفرادي هستند تقريباً همگي شكارگرند و براي پرورش نوزادشان لارو انواع حشرات مخصوصاً لارو پروانهها را شكار ميكنند.
همچنين خانوادههاي تيفيئيده (Tiphiidae) و اسكولوئيده(Scoliidae) پارازيت لارو كرمهاي سفيد ريشه، در داخل خاك هستند.
زنبورها چگونه پارازيت كرمهاي سفيد ريشهاي كه در خاك فعاليت ميكنند، هستند؟
حشرات كامل زنبورها در خاك نرم نفوذ ميكنند و بدنبال لارو كرمهاي سفيد ريشه ميگردند. پس از نيش زدن، آنها را فلج كرده و بر روي لارو كرم سفيد ريشه تخم ميگذارند. بعد از خارج شدن لارو زنبور از داخل تخم، از بدن لارو كرم سفيد ريشه تغذيه ميكند.
زنبور پمپيليده (Pompilidae) از گروه آكولئاتا شكارگر بوده و با به نوعي پارازيتوئيد عنكبوتها ميباشد.
زنبورهاي بالا خانواده آپوايدا(Apoidea) از مهمترين گرده افشانهاي اختصاصي گياهان هستند. كه در اين خانواده، بالا خانوادههاي متعددي از جمله خانواده مگاكليده(Megachilidae) ، آنتوفوريده (Anthophoridae) ، آندرنيده (Andernidae)، هاليكتيده (Halictidae) و آپيده (Apidae) در ايران وجود دارند. از مهمترين گرده افشانهاي گياهان هستند و سودي كه از اين حشرات به انسان ميرسد غير قابل محاسبه است.
زنبورهاي گروه پارازتيكا خانوادههاي تريكوگراماتيده (Trichogrammatidae)، سيلونيده (Scelionidae) و ميماريده (Mymaridae) پارازيتوئيد تخم گروههاي مختلفي از حشرات ميباشند. و در همين گروه خانوادههاي براكونيده (Braconidae) و ايكنئومونيده (Ichneumonidae) پارازيتوئيد گروههاي مختلف حشرات محسوب ميشوند.
در خانواده براكونيده زير خانوادهايي به نام آفيديئينه (Aphidiinae) وجود دارند كه گاهي تحت عنوان خانواده آفيديئيده (Aphidiidae) از آن نام ميبرند كه همه گونههاي آن پارازيتوئيد شتهها و شپشكها هستند.
مهمترين دشمنان طبيعي آفات گلخانهاي شامل شتههاي خانوادههاي انسيرتيده (Encyrtidae)، آفلينيده(Aphelinidae) ، ائولوفيده (Eulophidae) و در مواردي پتروماليده (Pteromalidae) ميباشند.